Khi Spielberg làm thì khác: ‘Disclosure Day’ mở ra từ thuyết âm mưu, khép lại ở con người

Sau bốn năm kể từ khi Steven Spielberg chuyển sang kể chuyện tự truyện với 〈The Fabelmans〉, ông trở lại thể loại khoa học viễn tưởng với 〈Disclosure Day〉. Bộ phim được chú ý không chỉ vì đây là lần trở lại của ông với đề tài người ngoài hành tinh — người từng tạo nên những tác phẩm như 〈Close Encounters of the Third Kind〉 và 〈E.T.〉 — mà còn vì nó sớm được gọi là phần cuối của “bộ ba phim người ngoài hành tinh của Spielberg”. Tôi gặp bộ phim này khi nó vẫn được bao phủ một lớp bí ẩn tại buổi công chiếu dành cho báo chí và nhà phân phối ngày 9 tháng 6; dưới đây là cảm nhận sau buổi chiếu đó.

Phim mở đầu bằng cảnh Daniel (Josh O'Connor) thực hiện một cuộc giao dịch nào đó. Anh dự định làm ăn với một tổ chức có tên WARDEX nhưng đã lật ngược tình thế và bỏ chạy bằng một "thiết bị" mà anh đánh cắp. Margaret (Emily Blunt), người dẫn bản tin thời tiết trên truyền hình ở Kansas City, đột nhiên có trực giác và tầm nhìn vượt ngoài thường thức; cô phát ra một tiếng lạ khi đang phát sóng rồi ngã quỵ. Khi FBI đến tìm cô, Margaret trực giác nhận ra những người đó không phải FBI thật sự nên đã bỏ chạy. Hai nhân vật sau đó gặp nhau nhờ sự giúp đỡ của người liên lạc Hugo (Coleman Domingo).

Ngay từ cách triển khai câu chuyện, 〈Disclosure Day〉 đã cho thấy sự khác thường. Daniel bước vào phim trong tình thế khủng hoảng, trong khi Margaret xuất hiện qua một biến cố bất ngờ mở ra mạch câu chuyện của cô. Cấu trúc hai mạch song song, tuyến tính nhưng không hoàn toàn bằng phẳng, dần hội tụ khi mối liên hệ giữa hai người hiện ra và tái cấu trúc câu chuyện thành một mạch phim thống nhất. Thực tế, dù hai nhân vật là trung tâm, câu chuyện còn có thêm Noah — giám đốc của WARDEX do Colin Firth thủ vai — người đang truy đuổi hai người, nên cấu trúc nhiều tầng này gợi nhớ gần như một cuốn phim điệp vụ.

Phát triển theo nhiều hướng không có nghĩa tốc độ phim nhanh. Daniel chia sẻ nhiều phân đoạn với Jane (Eve Hewson), người bị cuốn vào rắc rối vì anh, còn Margaret có các tương tác với bạn trai Jackson (Wyatt Russell) và những nhân vật xung quanh, vì thế nhịp phim, xét trong một tác phẩm thể loại, lại khá thong thả. Khi WARDEX ập đến, phim tăng độ căng thẳng rõ rệt để làm mới bầu không khí và gia tăng mật độ cảm xúc.

Không chỉ hình thức, tuyến nhân vật một nhóm nhỏ đấu tranh chống lại tổ chức che đậy sự thật — một mô típ dường như đã cũ — được làm mới nhờ tuyến truyện của Margaret. Ở đó các vấn đề về quyền được biết, hòa bình thế giới, chân lý và niềm tin được đặt lên hàng đầu. Liệu con người có thể chấp nhận một tồn tại ngoài loài người không? Niềm tin đã duy trì xã hội loài người bấy lâu sẽ xoay chuyển ra sao trước một tồn tại mới? Nếu vậy, thế giới sẽ thay đổi như thế nào?

Tóm lại, 〈Disclosure Day〉 không phải là một phim dễ bị xếp gọn vào các nhãn mác như thuyết âm mưu, SF hay phim người ngoài hành tinh. Steven Spielberg, cùng cộng sự lâu năm David Koepp, dùng câu chuyện này để nhìn lại xã hội, thế giới và con người ở hiện tại. Spielberg đặt bối cảnh của 〈Disclosure Day〉 dưới dấu hiệu báo trước của "chiến tranh thế giới thứ ba", dường như muốn đưa những cảm nhận về khủng hoảng mà ông thấy ở nước Mỹ và thế giới vào bộ phim. Ngoài ra, Jane được xây dựng là một người từng sống trong tu viện, nhằm trực tiếp đặt vấn đề về "niềm tin" mà một thực thể ngoài hành tinh có thể kích hoạt. Phim còn dùng các câu thoại trực tiếp như “đồng cảm là thước đo tiến hóa”, “niềm tin là nhu cầu bản chất của con người” để không hạ thấp sự tồn tại của người ngoài hành tinh thành thứ chỉ nhằm kích thích tò mò, mà buộc người xem suy ngẫm về ảnh hưởng bản chất của nó.

Vấn đề nằm ở sự cân bằng ấy. Nếu xem 〈Disclosure Day〉 với mối quan tâm chủ yếu là “người ngoài hành tinh” hay “SF”, khán giả có thể tìm thấy sự thỏa mãn, nhưng nếu kỳ vọng đây là một "phim SF về người ngoài hành tinh" thuần túy, nhiều người có thể thấy hụt hẫng. Câu chuyện này, có thể xem như một sự gợi nhắc tới 〈Close Encounters of the Third Kind〉, không đặt người ngoài hành tinh lên hàng đầu. Vì vậy không nên mong chờ những cảnh hành động quy mô lớn hay hiệu ứng hoành tráng do sinh vật huyền bí tạo ra. Ngược lại, nếu bạn thường thích suy ngẫm về thuyết âm mưu hay những câu hỏi, vấn đề nhất định, sẽ khó tìm được tác phẩm nào để lại dư âm mạnh như bộ phim này.

Cũng đáng tiếc là mật độ câu chuyện không cao như kỳ vọng. Như đã nói, phim phát triển dựa trên nhiều nhân vật nên đôi lúc trông rời rạc. Phần đầu — nơi khủng hoảng của Daniel và khởi phát của Margaret giao thoa — liên tục khơi gợi tò mò nhưng khoảng thời gian để hóa giải những hứng thú ấy lại kéo dài tới mức cảm thấy quá thong thả. Mặt khác, âm nhạc của John Williams, người cộng tác lâu năm với Spielberg, vẫn thể hiện độ hoàn thiện xuất sắc, song chất âm dàn giao hưởng đặc trưng đôi khi không thực sự hòa hợp với bầu không khí đầy nghi vấn của bộ phim.

Đúng vậy. 〈Disclosure Day〉 mang đủ yếu tố giải trí thương mại nhưng không phải là phim dễ xem. Phim liên tục đặt ra bí ẩn và duy trì căng thẳng. Dàn diễn viên tạo sức hút bằng những màn thể hiện chắc tay, kéo khán giả vào mạch phim. Những cảnh hành động thể hiện kỹ năng nghề của Spielberg cũng xuất hiện. Tuy nhiên, cốt lõi của phim là những câu hỏi siêu hình. Nếu bạn sẵn sàng đón nhận điều đó, 〈Disclosure Day〉 sẽ là một bữa tiệc nghệ thuật hiếm có; còn nếu không, bộ phim có thể bị xem là khoa trương.