Chứng kiến cơn cuồng tín đích thực với ‘〈The Wicker Man: Final Cut〉’, kiệt tác kinh dị dân gian

Kiệt tác kinh dị dân gian 〈The Wicker Man〉 (1973) sẽ lần đầu ra rạp tại Hàn Quốc vào ngày 19 tháng 8 dưới dạng bản phục chế 4K mang tên 〈The Wicker Man: Final Cut〉. Khi ra mắt năm 1973, bộ phim thất bại về doanh thu do nhà sản xuất đã cắt bớt nhiều đoạn phim một cách mạnh tay nhằm tăng tính thương mại, và bản gốc từng bị thất lạc; sau này tác phẩm được nhìn nhận lại, được phục hồi gần với ý đồ ban đầu của đạo diễn Robin Hardy và dần trở thành hiện tượng văn hóa ngầm. Bản Final Cut 4K hiện phục hồi những đoạn phim và cấu trúc mà Hardy mong muốn, khôi phục vị thế của tác phẩm như một nguyên mẫu nền tảng cho kinh dị dân gian. Trong dịp này, mong khán giả đến rạp để tận mắt chứng kiến niềm tin cuồng loạn của 〈The Wicker Man〉 và trí tuệ sắc bén vẫn còn nguyên giá trị cho tới ngày nay.

Cảnh quan thiên nhiên rộng lớn hòa quyện với đời sống đồng quê thơ mộng tạo nên một bức tranh đẹp đẽ trên hòn đảo biệt lập Summerisle ở vùng West Highlands của Scotland. Thượng sĩ Howie (Edward Woodward) thuộc lực lượng cảnh sát West Highlands đến đảo này từ lục địa để tìm cậu bé mất tích Rowan Morrison (Gerry Cowper). Dân làng trên đảo lộ rõ thái độ đề phòng kín đáo đối với người lạ Howie và báo cáo mọi hành tung của ông cho lãnh chúa đảo, ngài Summerisle (Christopher Lee). Khi ở lại đảo, Howie chứng kiến mặt tối của Summerisle. Người dân thỏa mãn dục vọng một cách bừa bãi, và một sức sống gợi cảm tràn ngập khắp hòn đảo. Những cảnh tượng kỳ quái ở Summerisle liên tiếp xuất hiện, và lễ hội trọng đại của làng—lễ hội tháng Năm—đang đến gần.

Tinh hoa của kinh dị dân gian

Tác phẩm của Robin Hardy, 〈The Wicker Man〉, cùng với 〈Witchfinder General〉 (1968) và 〈The Blood on Satan's Claw〉 (1970) từng được xếp thành một “bộ ba bất kính” và được xem là những tác phẩm định hình nền tảng cho thể loại kinh dị dân gian. Kinh dị dân gian là một phân nhánh của phim kinh dị miêu tả sự lạc lõng của con người hiện đại trong bối cảnh cảnh quan cổ xưa và nghi thức tập thể của cộng đồng, qua đó đặt câu hỏi về ranh giới của tính bình thường bằng sự tương phản giữa điều tầm thường và điều kỳ quái. Phần lớn kịch bản theo mô thức: nhân vật hiện đại sống ở thành thị—thường là học giả hoặc nhân viên thực thi pháp luật—di chuyển về nông thôn và bị cuốn vào âm mưu ngoại giáo. Trước khi thực hiện 〈The Wicker Man〉, Robin Hardy nghiên cứu sâu về nguồn gốc ma thuật và tôn giáo cổ trong cuốn 「The Golden Bough」 của James Frazer. Ông quan tâm sâu sắc tới văn hóa Celt và tín ngưỡng dân gian còn sót lại ở Anh, và cuối cùng đã hiện thực hóa những di sản của tôn giáo cổ vốn đã nhường chỗ cho Kitô giáo dưới dạng một cộng đồng sống động trong phim.

Nhờ nỗ lực đó, 〈The Wicker Man〉 đã ảnh hưởng lớn tới các đạo diễn hậu bối như Ari Aster và Robert Eggers. Đặc biệt, 〈Midsommar〉 của Ari Aster có nhiều điểm tương đồng cơ bản về bối cảnh và cốt truyện với 〈The Wicker Man〉, đồng thời được diễn giải lại theo góc nhìn đương đại, góp phần hồi sinh kinh dị dân gian trong thế kỷ 21. Trong 〈The Wicker Man〉, Howie, người đặt niềm tin vào các giá trị của nền văn minh hiện đại, lạc vào một cộng đồng cô lập thờ phụng tôn giáo và trí tuệ cổ xưa, và đối mặt với sự cuồng tín tập thể của họ. Tuân theo luật pháp và các giá trị Kitô giáo, Howie xem người dân Summerisle—bỏ qua Kitô giáo, phóng túng về tình dục và phụ thuộc vào mê tín—là những kẻ man rợ, lạc hậu. Tuy nhiên, ở đây tồn tại một lớp văn hóa giai cấp cũ của Anh mà thể loại kinh dị dân gian thường lặp lại: nỗi sợ của tầng lớp trung lưu Anh đối với người nông thôn nghèo và thấp kém đã xuất hiện dưới dạng nỗi sợ của Howie. Howie, theo niềm tin Kitô giáo, coi lối sống của cư dân Summerisle là vô đạo đức và tìm cách khai hoá họ. Thái độ kiêu ngạo của ông ngăn cản giao tiếp chân thành với dân làng và dẫn tới kết cục bi thảm khi ông trở thành vật hiến tế.

Nén lại không khí thời kỳ phản văn hoá thập niên 1960

〈The Wicker Man〉 cô đọng bầu không khí biến động đã làm rung chuyển xã hội phương Tây từ giữa thập niên 1960 đến đầu thập niên 1970. Trước phản ứng chống lại sự tàn khốc của cuộc Chiến tranh Việt Nam kéo dài, làn sóng phản văn hoá dâng lên ở Mỹ và Anh, hình thành những căng thẳng xã hội do phong trào hippie và các hành động cấp tiến khác tạo ra. Những lãnh đạo phong trào phản văn hóa khi đó cho rằng nếu không thể đạt được hoà hợp qua các tiến trình chính trị chính đáng thì lời giải duy nhất là rút lui khỏi thế giới và kiến tạo hoà hợp trong đời sống riêng tư, ở cấp độ vi vũ trụ. Điều này dẫn tới thái độ khoan dung hơn với hành vi tình dục và sử dụng ma tuý, tăng sức hút của chủ nghĩa tự do hoá, và thúc đẩy việc tìm kiếm những hình thức tôn giáo mới nhấn mạnh chủ nghĩa tương đối hơn là các chuẩn mực đạo đức cố hữu. Những màn diễu hành lễ nghi kỳ quái và các màn trình diễn mang tính tình dục của cư dân trong phim phản chiếu sự đoàn kết cộng đồng của phong trào hippie và các nghi thức nhập tâm bằng âm nhạc, vũ đạo. 〈The Wicker Man〉 liên tiếp đưa vào các phân cảnh âm nhạc mang âm hưởng dân ca Celt; bộ phim gần như một vở ca kịch điện ảnh, phản ánh tinh thần của văn hóa hippie thời đó. Nhưng Robin Hardy cũng cảnh báo rằng giá trị không tưởng của phong trào hippie khi kết hợp với sự cuồng tín tập thể có thể biến thành chủ nghĩa toàn trị tàn bạo. 〈The Wicker Man〉 không bênh vực giá trị Kitô giáo hay giá trị ngoại giáo; phim từ chối lưỡng phân thiện/ác, trong sáng/ô uế. Nó chỉ xem các tôn giáo, với mọi mâu thuẫn của chúng, như các cấu trúc xã hội được tạo ra theo nhu cầu con người.