[Phỏng vấn] Những người phụ nữ chuyển giới mơ về sự đổi thay với xác suất 1% — Đạo diễn Kim Il-ran của ‘Eddie Alice: Take’ (1)

Nhà tắm nữ. Có lẽ đây là không gian thân thuộc và quen thuộc với phần đông phụ nữ. Máy quay được bố trí, đèn bật sáng, buổi ghi hình bắt đầu. Trên gương mặt người phụ nữ bước vào bồn tắm, nước chảy xuống, chẳng rõ là mồ hôi hay nước mắt. Cảnh tượng chúng ta nhìn thấy giữa khung cảnh quen thuộc ấy là những ‘cảm xúc xa lạ’. Cảnh nhà tắm nữ như thể bước ra từ một bộ phim này là một cú máy trong phim tài liệu 〈Eddie Alice: Take〉. Alice, một phụ nữ chuyển giới đồng thời là giám đốc ánh sáng, chuẩn bị bối cảnh để quay Eddie, một phụ nữ chuyển giới khác. Tại phim trường còn có đạo diễn phim tài liệu. Đó là đạo diễn Kim Il-ran, người thực hiện 〈Two Doors〉 (2012), bộ phim điều tra sự thật về thảm kịch xoay quanh việc phát triển Yongsan, và 〈The Remnants〉 (2018), tác phẩm khắc họa những tổn thương tâm lý của những người sống sót sau thảm kịch. 〈Eddie Alice: Take〉 là bộ phim đánh dấu lần ra mắt tác phẩm mới sau 8 năm của đạo diễn Kim Il-ran, người từng mở ra những điểm chạm của sự đồng cảm qua ống kính hướng về những người yếu thế trong xã hội.

​

Nếu những tác phẩm trước xuất phát từ những ‘sự kiện’ mà xã hội bỏ qua, kiên trì đặt câu hỏi về các giá trị của xã hội chúng ta, thì 〈Eddie Alice: Take〉 chia nhỏ những diễn ngôn lớn, bắt đầu câu chuyện bằng cách thu hẹp khoảng cách, đi sâu vào đời sống của những phụ nữ chuyển giới. Hai nhân vật được quan sát là Alice, giám đốc ánh sáng từng miệt mài cố gắng sống ‘như một người đàn ông’ khi làm việc trong các phim như 〈Our Little Sister〉 và 〈The World of Us〉, cùng Eddie, người làm tư vấn tại trung tâm hỗ trợ thanh thiếu niên gặp khủng hoảng và đang chuẩn bị phẫu thuật chuyển giới. Cuộc sống thường nhật của hai người vận hành trên hai tuyến song song, như hai hình ảnh in decalcomania. Hình thức quan sát cũng đa dạng. Từ phim phi hư cấu, phim hư cấu, hậu trường ghi hình đến trình diễn, bộ phim liên tục chuyển đổi trạng thái, kích thích cảm giác của khán giả. Quá trình xử lý phim nhựa — lau, cắt rồi nối các đoạn phim — cũng được kết nối thành một phép ẩn dụ. Đây là hành trình độc đáo, trong đó một bộ phim chuyển động, đổi hình dạng và theo bước những lựa chọn cùng quá trình chuyển đổi của hai phụ nữ chuyển giới.

​

​

〈Eddie Alice: Take〉 rõ ràng là bộ phim trò chuyện với khán giả bằng một hình thức điện ảnh mà có lẽ nhiều người chưa từng thấy. Những câu hỏi về bản sắc và hành trình khám phá bản thân, vốn thường được các phim về cộng đồng LGBTQ+ đề cập, có lẽ chính là phần ‘tiền truyện’ của bộ phim này. Bỏ lại phía sau quãng thời gian chịu phân biệt đối xử và bị gạt ra bên lề, 〈Eddie Alice: Take〉 suy nghĩ về bước tiếp theo. Bộ phim theo sát những bước đi rất cụ thể để tìm hiểu xem từ giờ họ sẽ thay đổi như thế nào. Để cuộc sống của người chuyển giới không bị bó hẹp thành thứ tiêu dùng giật gân, đạo diễn Kim Il-ran, người đã cùng họ trăn trở suốt thời gian qua, giờ đây mời khán giả cùng tìm lời đáp cho những câu hỏi ấy. Chúng tôi đã gặp đạo diễn Kim Il-ran, người tiếp tục mở rộng suy tư vượt ra ngoài một bộ phim hoàn chỉnh, đồng thời chuẩn bị một chuỗi bài giảng độc đáo nhân dịp phim ra mắt.

​

Bộ phim 〈3xFTM〉, ra mắt năm 2009, kể câu chuyện về những người đàn ông chuyển giới. So với thời điểm đó, bà cảm nhận bầu không khí xã hội xoay quanh người chuyển giới đã thay đổi như thế nào?

​

Tôi nghĩ thay đổi lớn nhất là người ta thoải mái buông lời thù ghét hơn. Trước đây, khi bàn về việc làm sao để hiểu và chấp nhận sự hiện diện xa lạ này, mọi người còn dè dặt. Khi nói về điều mình tò mò, người ta vẫn có xu hướng cân nhắc xem điều đó có phải là thù ghét hay không. Nhưng từ một thời điểm nào đó, người ta bắt đầu công khai thể hiện sự thù ghét, thậm chí cố tình dùng lời lẽ thù ghét để làm tổn thương người khác. Cũng xuất hiện những nhóm khiến ta phải tự hỏi: ‘Sao họ lại có thể nghĩ đến mức này?’

​

Trong thời gian đó, bà thực hiện 〈The Remnants〉 và 〈Two Doors〉, những tác phẩm đứng gần hơn với góc nhìn của những người yếu thế trong xã hội. Đâu là lý do mang tính quyết định khiến bà thực hiện bộ phim này? Đặc biệt, cái chết của cố trung sĩ Byun Hui-su, người qua đời sau khi bị buộc giải ngũ vì phẫu thuật xác định giới tính, khiến tôi cảm thấy có ý nghĩa quan trọng trong tác phẩm.

​

Tôi quen Eddie khi nhóm Yeonbunhongchima làm chương trình giải trí mang tên 〈Queer Service〉 trên YouTube. Eddie là nhà hoạt động vì quyền của phụ nữ chuyển giới và là người dẫn chương trình, nên chúng tôi thường gặp nhau. Khi đó, Eddie đề nghị làm phim tài liệu về cuộc đời mình. Bầu không khí thù ghét vẫn tiếp diễn, và trung sĩ Byun Hui-su cũng đã tổ chức họp báo. Eddie vốn thân thiết với trung sĩ Byun Hui-su. Khi trung sĩ Byun Hui-su tự kết liễu đời mình, Eddie càng thêm đau lòng. Trên các mạng xã hội như Facebook, những tiếng nói muốn loại trừ phụ nữ chuyển giới vẫn liên tục xuất hiện. Khi sự thù ghét ngày càng lớn, Eddie nói: “Chính những lúc như thế này, tôi càng phải ghi lại cuộc đời mình.” Thật ra tôi đã hơi do dự trước lời đề nghị của Eddie. Tôi cũng băn khoăn liệu mình có thể làm tốt không, mình có thể kể được điều gì về việc khắc họa phụ nữ chuyển giới. Đúng lúc ấy, tôi được giới thiệu với Alice.

​

​

Bà gặp Alice như thế nào?

​

Đó là sự tình cờ. Người quay phim B-cam được điều vào đoàn phim truyền hình sau khi Alice bị đuổi khỏi phim trường — sự việc cũng xuất hiện trong phim — là người quen của tôi. Một hôm, anh ấy đến văn phòng Yeonbunhongchima (tổ chức hoạt động vì quyền của cộng đồng LGBTQ+) và kể rằng tại phim trường bộ phim truyền hình mà anh được điều đến, một nữ giám đốc ánh sáng chuyển giới đã bị đuổi đi. Tôi hỏi: “Sao lại có chuyện như vậy?”, thì anh ấy nói cô ấy là giám đốc ánh sáng trong phim của đạo diễn Yoon Ga-eun. Cô đã làm cả 〈The World of Us〉 và 〈The House of Us〉 của đạo diễn Yoon Ga-eun, đồng thời tham gia 〈Dongju: The Portrait of a Poet〉 của đạo diễn Lee Joon-ik. Tôi nói mình muốn gặp cô ấy. Tôi không thể quên ngày Alice lần đầu bước vào văn phòng Yeonbunhongchima. Cô ấy mặc quần legging màu xanh nõn chuối phát sáng, áo sát nách và áo bra-top; người cô ấy cao và dài đến mức khiến tôi chú ý. Cú sốc thị giác từ dáng vẻ và cú sốc thính giác từ giọng nói ập đến cùng lúc. Hôm đó, tôi nghe cô kể về việc đã vất vả thế nào tại phim trường. Ngay ngày hôm ấy, tôi nghĩ mình muốn làm việc cùng Alice. Tôi tự hỏi sẽ ra sao nếu kết nối hai người, Eddie và Alice, với nhau.

​

Khi quay Eddie, Alice tham gia với vai trò nhân viên ánh sáng, tạo nên cấu trúc như thể khán giả đang xem hậu trường của 〈Eddie Alice〉. Bên cạnh đó, bà kết nối quá trình chuyển đổi của người chuyển giới với quá trình xử lý phim nhựa, qua đó tiếp nối góc nhìn của mình.

​

Khi bắt đầu hình dung về bộ phim, đúng vào thời kỳ COVID. Lúc ấy, người ta bàn luận nhiều về ‘cái chết của điện ảnh’. Tôi cũng có nhiều trăn trở với tư cách một người làm phim. Khi đó, tôi nhận ra từ ‘transition’ (chuyển tiếp, chuyển đổi, biến chuyển) trong hai lĩnh vực ấy giống nhau đến lạ. Sự chuyển đổi trong điện ảnh và quá trình chuyển đổi của người chuyển giới có nhiều điểm tương đồng, nên tôi nghĩ mình có thể bắt đầu một chuyến phiêu lưu từ ý tưởng này. Khi dựng phim, ta cũng bắt đầu từ hiệu ứng chuyển cảnh, rồi cân nhắc nên dùng cú cắt thẳng hay nối nhiều cảnh với nhau như thế nào. Cơ thể không thể thay đổi chỉ sau một đêm, nên tôi cảm thấy quá trình dựng phim và quá trình xác định bản dạng có nét tương đồng. Tôi nghĩ nếu dùng trải nghiệm chuyển đổi của người chuyển giới làm ẩn dụ trong phim, mình có thể tạo ra một bộ phim kể về trải nghiệm ấy theo cách khác.

​

​

Trong quá trình chuẩn bị phẫu thuật, Eddie phải nỗ lực suy nghĩ về những điều mà những người có thể tự nhiên chấp nhận giới tính được chỉ định khi sinh không cần bận tâm. Việc dõi theo hai người từ khoảng cách gần có khiến suy nghĩ trước đây của bà thay đổi không?

​

Tôi nghĩ: ‘Eddie thực sự đã luôn thách thức những điều tưởng chừng không thể.’ Eddie chuẩn bị kỹ lưỡng cho từng ngày của mình. Khi hoạt động tại trung tâm hỗ trợ thanh thiếu niên gặp khủng hoảng Ttigdong, Eddie cũng khuyên: “Hãy công khai bản thân, nhưng nhớ chuẩn bị trước.” Vì cha mẹ có thể không chấp nhận và họ có thể phải rời khỏi nhà, Eddie dặn: “Hãy làm vậy khi trong tay có ít nhất một triệu won và có một người bạn để gọi.” Đó là lời khuyên thiết thực mà Eddie có thể đưa ra vì chính mình cũng đã trải qua điều đó. Nhìn Eddie chuẩn bị phẫu thuật và kể với cha, tôi nhận ra Eddie đúng là một người như vậy.

So với Eddie chủ động thể hiện bản thân, Alice — người từng nói ‘Tôi không có chút tích cực nào về cơ thể mình, dù chỉ 1%’ — khiến tôi cảm thấy bị kìm nén hơn.

​

Alice là người sống mà chưa từng nghĩ giấc mơ của mình sẽ thành hiện thực. Cô liên tục cố gắng sống như một người đàn ông. Cô đã kết hôn và thực sự cố gắng đến tận cùng, nhưng cuối cùng nhận ra mình không thể tiếp tục. Cô nghĩ đến việc kết thúc cuộc đời, thậm chí đã từng thử làm vậy. Dù thế, cô tự nhủ ít nhất hãy đi khám tâm thần một lần, tìm hiểu tình trạng của mình rồi mới chết, nên đã đến điều trị. Hôm đó cô đang quay phim; sau khi hoàn tất việc bố trí ánh sáng, cô nhận được điện thoại của bác sĩ tâm thần trong giờ nghỉ ngắn. Khi bác sĩ nói: “Bạn là phụ nữ”, Alice đã vô cùng hạnh phúc. Sau khi điều chỉnh giới tính trên giấy tờ, Alice đang sống bằng cách mở rộng xác suất 1% ấy. Khi phim mới bắt đầu, cô từng khóc và nói: “Đây là lần đầu tiên tôi đến nhà tắm nữ.” Giờ đây cô đã thoải mái đến cả hồ bơi dành cho nữ. Sau khi bộ phim được quay, chính cô đã tự tìm thấy lòng can đảm.

​

​

※ Cuộc phỏng vấn đạo diễn Kim Il-ran của 〈Eddie Alice: Take〉 sẽ tiếp tục trong bài viết thứ hai.