[Hộp ngọc của Kim Ji-yeon] Clarence Maclin, “Divine Eye”, và dàn diễn viên đều đóng chính mình trong “Sing Sing”

Gọi họ là diễn viên không chuyên có lẽ đã là một sự thất lễ. Dù là gương mặt mới trước ống kính, họ vốn đã có nhiều năm bước lên sân khấu kịch trong nhà tù. Đó là các diễn viên của bộ phim 〈Sing Sing〉.

〈Sing Sing〉 kể về “Divine G” (Colman Domingo), người bị giam tại nhà tù Sing Sing ở New York sau một phán quyết bất công và tìm lại ý nghĩa cuộc sống khi bước lên sân khấu kịch. Chương trình rèn luyện để tái hòa nhập xã hội thông qua nghệ thuật được nhắc đến trong phim, RTA (Rehabilitation Through the Arts), khởi đầu năm 1996 dưới hình thức một xưởng kịch tại nhà tù Sing Sing. Chương trình đã góp phần làm giảm đáng kể tỷ lệ tái giam và hiện được mở rộng tới nhiều nhà tù khác.

Thay vì thuyết giảng về hiệu quả của RTA, 〈Sing Sing〉 lặng lẽ dõi theo quá trình các phạm nhân dựng kịch và cuộc sống của họ. Trong nhà tù vốn chỉ toàn những thái độ cứng rắn kiểu đàn ông, nhờ xưởng kịch, họ ngồi quây quần bên nhau, chân thành với nhau, không ngại bộc lộ phần yếu đuối và lần lượt kể ra những ký ức quý giá của mình. Cứ thế, họ nhớ lại tên thật, cái tên từng được gọi thuở nhỏ, vốn bị che khuất sau những biệt danh gai góc; họ dần tìm lại chính mình như một con người, chứ không chỉ là một phạm nhân.

Vở diễn mà những người tham gia RTA đưa lên sân khấu quả là một vở kịch “thập cẩm”. Đó là một tác phẩm nguyên bản chưa từng thấy ở đâu khác: một vở hài kịch có Hamlet xuất hiện, nơi chàng cao bồi miền Viễn Tây và kim tự tháp Ai Cập cùng tồn tại. Tác phẩm độc đáo của riêng nhà tù Sing Sing bắt đầu từ đề xuất của “Divine Eye” (Clarence Maclin): “Nhất thiết chỉ được diễn kịch nghiêm túc thôi sao? Ở đây ngày nào chúng ta chẳng trải qua sang chấn, biến cố, cả bi kịch nữa. Tôi cá các phạm nhân thích hài kịch hơn.” Không bận tâm “vở kịch có thông điệp hay không”, họ cứ đưa vào đó mọi thứ mình thích. Với những người lâu nay chưa thể thành thật với cảm xúc, vở diễn trở thành phương tiện quý giá nhất để thể hiện bản thân.

“Breakin’ the Mummy’s Code”, vở kịch các phạm nhân trình diễn trong phim, là tác phẩm mà những người tham gia RTA tại nhà tù Sing Sing thực sự đã đưa lên sân khấu năm 2005. Đáng ngạc nhiên hơn, 85% diễn viên góp mặt trong phim là cựu học viên RTA từng trải qua cảnh tù đày. Vì thế, 〈Sing Sing〉 là bộ phim chỉ thật sự trọn vẹn khi khán giả xem đến tận phần danh đề cuối: bên cạnh tên của những người đảm nhận vai diễn xuất hiện dòng chữ “as himself” — “đóng chính mình”. Rốt cuộc, tất cả những người đã khóc cười trên màn ảnh đều đang diễn chính bản thân họ. Đến lúc ấy, khán giả mới nhận ra những cảnh mình vừa xem vừa là diễn xuất, vừa là cuộc đời của họ.

Bộ phim đặt hành trình “Divine G” và “Divine Eye” xoa dịu những tổn thương của nhau rồi trở thành bạn thân ở vị trí trung tâm. Divine Eye tình cờ đọc được 「Vua Lear」 rơi khỏi xe đẩy sách thư viện và quyết định đăng ký tham gia RTA. Anh kể: “Hồi ở phòng biệt giam, tôi thấy một cuốn sách. Có câu một ông trong đó nói khiến tôi thực sự thấm thía. Ông ấy nói gì ấy nhỉ? ‘Khi sinh ra, chúng ta khóc vì đã bước lên sân khấu của những kẻ ngốc.’ Lúc đó tôi nghĩ, ông viết câu này chắc chắn từng ngồi tù.”

Câu chuyện một gã giang hồ tình cờ đọc vở kịch của Shakespeare rơi khỏi xe đẩy sách thư viện rồi say mê thế giới sân khấu: đó vừa là chuyện của Divine Eye trong 〈Sing Sing〉, vừa là chuyện của Clarence Maclin, diễn viên đóng chính mình trong phim. Maclin, người đã trải qua 15 năm tù, cũng đến với kịch nghệ một cách tình cờ như Divine Eye. Trên đường ra sân nhà tù, ông đi lạc, tình cờ tìm thấy chương trình RTA và bắt đầu diễn xuất. Vốn thô ráp đến mức tự gọi mình là “tên cướp sân chơi”, ông bị sân khấu cuốn hút vì “trong tù, tôi phải giấu cảm xúc vì không được tỏ ra yếu đuối; còn trên sân khấu, tôi được phép có cảm xúc”. Những khoảnh khắc tình cờ như thế đã dẫn Maclin đến với nghệ thuật. Ngoài Maclin, các diễn viên từng tham gia RTA như Sean “Dino” Johnson và Jon-Adrian “JJ” Velazquez cũng vào vai những nhân vật được xây dựng dựa trên chính họ, mang sức nặng của đời thực vào câu chuyện trên sân khấu.

Bởi vậy, khoảnh khắc những cảnh diễn kịch trong phim chồng lên hình ảnh các buổi diễn năm xưa tại nhà tù Sing Sing ở phần sau bộ phim đặc biệt gây ấn tượng. Câu chuyện trên màn ảnh có thể pha chút hư cấu, nhưng ít nhất, rõ ràng bộ phim này là “thật”. Không phải cứ đúng sự thật thì đều chân thực, và có đôi chút hư cấu cũng không có nghĩa là không chân thực.

Có thể nhìn cảnh Divine G dự buổi xét ân xá trong 〈Sing Sing〉 theo cùng cách ấy. Cảnh phim trực diện đặt câu hỏi về tính hư cấu của bộ phim và của diễn xuất. Divine G giải thích với hội đồng xét duyệt về RTA: “Chương trình được lập ra để nâng cao khả năng tự kiểm soát của phạm nhân, nhưng rồi đã trở thành điều gì đó tốt đẹp hơn một chút. Nó giúp mọi người điều tiết cảm xúc, trưởng thành và thực sự cải tạo.” Tuy nhiên, các thành viên hội đồng hỏi ngược Divine G: nếu đã học được cách trở thành người khác trên sân khấu, chẳng phải sự ăn năn anh đang thể hiện lúc này cũng có thể là giả sao?

Vậy công việc của họ, diễn xuất của họ, và rộng hơn là chính bộ phim 〈Sing Sing〉, có thật chỉ là “dựng nên điều giả dối”? Hội đồng nghi Divine G đang diễn tại buổi xét ân xá như từng diễn trên sân khấu. Nhưng nơi các phạm nhân phải đóng một cuộc đời giả tạo lại chính là bên ngoài sân khấu. Nghịch lý thay, chỉ khi bước lên sân khấu kịch — một không gian hư cấu rõ ràng — họ mới có được tự do bộc lộ “cảm xúc thật”, có lẽ là lần đầu tiên trong đời.

Diễn xuất có thể là hư cấu, nhưng không phải lừa dối. Những con người họ thể hiện chưa bao giờ là giả. Diễn viên, nhân vật trong phim, nhân vật của vở kịch trong phim: ba lớp gương mặt chồng lên nhau ấy không phải một lời nói dối, mà chính là con người họ. Việc Maclin tình cờ gặp sân khấu và thay đổi cuộc đời là có thật; cảm xúc và trải nghiệm chứa đựng trong diễn xuất của các diễn viên cũng chân thực.

Sức thuyết phục của bộ phim đến từ chính điều đó. Và thật ra, cuộc sống của chúng ta cũng giống hệt “Breakin’ the Mummy’s Code”: một vở bi hài kịch thập cẩm kỳ quặc, mọi thứ lẫn lộn, vốn chẳng có thể loại nhất quán hay bài học lớn lao nào. Như lời thú nhận của một phạm nhân: “Đóng ngần ấy nhân vật trong cùng một vở — đời tôi đúng là như vậy.” Các phạm nhân trong 〈Sing Sing〉 khoác lên mình những bộ phục trang thô sơ, chạy nhảy trên sân khấu và cuối cùng cũng được thở. Vì thế, 〈Sing Sing〉 có thể được xem là bộ phim đặt câu hỏi liệu nghệ thuật có thể thay đổi con người hay không; đồng thời, nó cũng chạm tới tất cả chúng ta, những người đang sống qua vở bi hài kịch vụng về mang tên cuộc đời. Bởi suy cho cùng, cuộc sống chính là một vở bi hài kịch vụng về như thế.