‘Cừu trong hộp’: Kore-eda Hirokazu muốn gửi gắm điều gì qua một thất bại lớn? (1)

〈Cừu trong hộp〉 là kiệt tác tham vọng nhất của đạo diễn Kore-eda Hirokazu. Ông tiếp nối mạch kể về gia đình thay thế từng xuất hiện trong các phim trước, nhưng đồng thời muốn phá vỡ giới hạn của quan điểm lấy con người làm trung tâm để mở rộng ranh giới gia đình sang tự nhiên và đời sống tinh thần. Cùng lúc, ông tách mình khỏi hình ảnh bậc thầy của thể loại melodrama gia đình và lối dàn dựng hiện thực vốn gắn liền với tên tuổi, để đưa sở thích với phim khoa học viễn tưởng ra tiền cảnh — thử thách phim khoa học viễn tưởng này là nỗ lực tiếp theo sau Air Doll (2009). Tuy nhiên, tham vọng ấy dường như đã vượt quá mức cần thiết và rốt cuộc chỉ còn là tham vọng quá đà. 〈Cừu trong hộp〉 lần đầu được công chiếu tại Liên hoan Phim Cannes năm nay, nhưng không tránh khỏi những phê phán; cá nhân tôi cũng không thể che giấu sự tiếc nuối trước cách thực hiện của phim. Tác phẩm ghép nối một cách lỏng lẻo nhiều đề tài lớn như đạo đức AI, nỗi đau mất mát và chủ nghĩa sinh thái. Vì thế, những cảnh cài cắm dụng ý của tác giả không truyền được đầy đủ cảm xúc lẫn vấn đề chủ đề tới người xem, mà chỉ còn như những mảnh ghép yếu tay để lấp chỗ trống của truyện phim. Cách triển khai rời rạc ấy khiến bộ phim không thể kéo lên được ý nghĩa tổng thể. Dù vậy, bộ phim vẫn cho thấy rõ dấu vết những trăn trở quyết liệt của Kore-eda Hirokazu. Bài viết này nhìn vào thông điệp ông muốn truyền đi qua 〈Cừu trong hộp〉.

Kiến trúc sư Otone (Ayase Haruka) và giám đốc công ty kiến trúc Kensuke (Daigo Chidori) là vợ chồng; hai người đã mất con trai, Kakeru, cách đây 2 năm. Họ đưa về nhà một humanoid AI tái hiện con trai đã khuất, Kakeru (Kuwaki Rimu), thông qua dịch vụ cho thuê humanoid ‘Reverse’. Otone phụ thuộc về mặt cảm xúc vào humanoid Kakeru, còn Kensuke, do cảm giác tội lỗi vì không bảo vệ được con, tỏ ra do dự khi chấp nhận humanoid tái hiện con trai họ. Trong khi Otone cố gắng hoàn thành công trình kiến trúc được giao, công việc bí mật của Kakeru cũng đồng thời dần được triển khai.

〈Cừu trong hộp〉 đặt giả thiết ở cận tương lai, nơi cộng đồng gia đình thời AI đối mặt với những vấn đề mới. “Việc tái hiện người đã chết bằng AI có đúng về mặt đạo đức hay không?” — đó là câu hỏi khởi điểm của bộ phim, và đạo diễn thể hiện một thái độ phê phán với câu hỏi này. Trong phim, vợ chồng Otone và Kensuke chọn lọc cung cấp giọng nói, hình ảnh và dữ liệu video của đứa trẻ cho công ty ‘Reverse’. Humanoid Kakeru được tái cấu thành như một thực thể phản chiếu nỗi hối hận và dục vọng của những người còn sống, chứ không phải là sao chép thuần túy bản chất ban đầu. Từ đó, Kore-eda không dừng lại ở việc khảo sát đạo đức AI mà chuyển sang tìm kiếm phương thức tưởng niệm thực sự, rồi đặt lại câu hỏi “người đã khuất là của ai?”. Khao khát dùng khoa học kỹ thuật để tái tạo người chết không đơn thuần là phục hồi; nó gần với nỗ lực thay thế sự vắng mặt bằng một thực thể vì không chịu thừa nhận mất mát. Do vậy, vấn đề đạo đức AI cuối cùng quy về: những người không thể tiễn biệt người đã khuất sẽ tưởng niệm như thế nào. Thực tế, chất liệu phim khoa học viễn tưởng là humanoid AI trong 〈Cừu trong hộp〉 chỉ đóng vai trò như một điểm dẫn nhập và một thiết bị dàn dựng cho câu chuyện về tang thương và tưởng niệm. Lựa chọn này có thể khiến những khán giả chờ đợi một suy tư triết học sâu hơn về quan hệ giữa AI và con người cảm thấy thất vọng. Tuy nhiên, những suy nghiệm của đạo diễn về việc tưởng niệm vẫn để lại nhiều điểm đáng suy ngẫm, bởi phim của ông, như thường thấy, vận hành bằng một cái nhìn sắc bén về toàn xã hội Nhật Bản.

Niềm tin hướng tới miền vô hình

Otone giữ hiện thân vật lý của humanoid tái hiện con trai đã mất bên cạnh để khôi phục cảm giác về sự hiện diện của đứa trẻ vắng mặt. Bằng cách gọi đứa con ở "miền vô hình trong hộp" trở lại hiện thực, cô né tránh nỗi đau của mất mát. Cách tưởng niệm của Otone được biểu tượng hóa qua quả cầu tuyết mang hình ảnh Hoàng tử bé xuất hiện trong phim. Cô muốn giữ con trai đã mất như mô hình Hoàng tử bé mắc kẹt trong quả cầu tuyết, muốn buộc nó vào miền hữu hình. Mô hình Hoàng tử bé đó tương đồng với humanoid AI Kakeru — một bản sao của người đã khuất. Ngược lại, Kakeru rút mô hình Hoàng tử bé ra khỏi quả cầu tuyết và đặt nó vào một ngôi nhà làm bằng khối đồ chơi, phóng thích nó khỏi những ràng buộc vật lý. Cảnh này đồng thời báo trước tự do của chính Kakeru, điều được hé lộ ở cái kết của phim.

Trong phim, Kore-eda Hirokazu phủ nhận cách Otone thực hành tưởng niệm, và thông qua motif "con cừu trong hộp" của 「Hoàng tử bé」, ông đề xuất một cách tưởng niệm đích thực. Trong nguyên tác 「Hoàng tử bé」, con cừu trong hộp là sản phẩm của niềm tin thuần khiết và sức tưởng tượng của Hoàng tử bé. Ở đây, chiếc hộp không phải là vật giam giữ sự vắng mặt, mà là một thiết bị nhận thức khiến điều vô hình trở nên hiện diện. Con cừu không thực sự 'có' trong hộp; nó hiện hữu trong nội tâm của kẻ tin. Tuy nhiên, trong phim, Otone và Kensuke coi bên trong chiếc hộp là miền của cái chết và không tin vào sự hiện diện của con cừu. Họ không chấp nhận mất mát và bị cuốn vào khao khát thay thế sự vắng mặt bằng một thực thể — một nỗ lực chiếm hữu tồn tại đã biến mất. Phim đối chiếu hành vi sống cùng với người vắng mặt nhờ tưởng tượng và niềm tin với sự ám ảnh muốn cố định hình ảnh người đó ngay trước mắt, từ đó phân định rõ hướng đi của tưởng niệm. Đạo diễn cho rằng để tiếp cận tưởng niệm đích thực, cần có thái độ tin rằng người vắng mặt tồn tại ở một miền vô hình.

▶ Bài viết về 〈Cừu trong hộp〉 của Kore-eda Hirokazu này sẽ đượcPhần 2 tiếp nối.