‘The Odyssey’ của Christopher Nolan: Thông điệp và hình ảnh khơi từ sử thi Hy Lạp

Ấn tượng đầu tiên sau suất chiếu báo chí ‘〈The Odyssey〉’ là Christopher Nolan dường như vừa vượt qua thêm một giới hạn của chính mình. Tác phẩm mới của đạo diễn Christopher Nolan, 〈The Odyssey〉, sẽ ra rạp vào ngày 5 tháng 8. 「Odysseia」 của Homer là một thiên sử thi kể về vua Odysseus trở về quê nhà Ithaca ngay sau cuộc chiến thành Troy — một kiệt tác cổ điển vẫn ảnh hưởng sâu rộng lên văn học cho đến ngày nay. Lấy bối cảnh Hy Lạp cổ đại và do Christopher Nolan, đạo diễn nổi tiếng với lối dàn dựng thiên về thực hành analog, cầm trịch, 〈The Odyssey〉 nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý. Ở những nước công chiếu trước, trong đó có Bắc Mỹ, phim vừa thành công về doanh thu vừa được giới phê bình đánh giá cao, điều này càng làm khán giả Hàn Quốc thêm háo hức. Bộ phim cũng gây chú ý khi đạo diễn và dàn diễn viên chính dự kiến tới Hàn Quốc, và 〈The Odyssey〉 đã tổ chức buổi chiếu báo giới vào ngày 23 tháng 7. Dưới đây là cảm nhận sau khi xem trước bộ phim, vốn đang được cả giới phê bình lẫn khán giả phổ thông hoan nghênh.

Không phải huyền thoại anh hùng, mà là con người vừa vĩ đại vừa tầm thường

〈The Odyssey〉 (và nguyên tác 「Odysseia」) thường được tóm gọn là câu chuyện về việc Odysseus trở về. Tuy nhiên, không thể chỉ tóm tắt như vậy với bản điện ảnh này, vì một mạch quan trọng của phim được nâng đỡ bởi những nhân vật ở Ithaca — những người phải chờ đợi Odysseus chưa trở về. Mười năm sau khi chiến tranh thành Troy kết thúc, dù chiến lược gia Odysseus được ca tụng vì mang về chiến thắng bằng chiêu bài con ngựa gỗ thành Troy, chính ông lại chưa hồi hương. Khi ngai vàng bỏ trống, nhiều kẻ cầu hôn kéo đến, và theo “luật của Zeus” (đối xử với người khác như bạn muốn được đối xử) họ không thể bị trục xuất một cách dễ dàng. Vương hậu và hoàng tử tin chắc Odysseus sẽ trở về, nhưng ngai vàng không thể để trống mãi mãi. Trong khi đó, bản thân Odysseus — người kết thúc một cuộc chiến — lại liên tục rơi vào hiểm nguy ở mọi nơi ông đi qua. Ở một phía là những giai thoại anh hùng nhưng không có anh hùng, ở phía kia là một nhân vật phải đối mặt với sinh tử chứ không phải huyền thoại — chính hai luồng tuyến ấy dẫn dắt 〈The Odyssey〉.

Trong ba tác phẩm trước đây Nolan đã thử nghiệm với cấu trúc và hình thức liên quan đến thời gian và điện ảnh; ở phim này ông chọn cấu trúc tương đối dễ tiếp cận hơn. Có lẽ ông làm vậy để truyền được cốt lõi câu chuyện đến khán giả không có nhiều thông tin trước khi xem. Đồng thời Nolan dệt vào câu chuyện nhiều tầng suy tưởng. Men theo mạch chính của nguyên tác — một hành trình vừa là thần thoại vừa là cuộc phiêu lưu của con người — ông đặt vào đó các yếu tố về thần và người, sự sống và cái chết, chiến tranh và mối đe dọa, sự suy vong một thời đại, để dù không đọc bản gốc người xem vẫn cảm nhận được những chương phong phú của nguồn sử thi. 〈The Odyssey〉 không đơn thuần tôn vinh huyền thoại anh hùng, mà chiếu Odysseus như một con người giữa thời đại có thần thoại; ở đó cái câu hỏi của Nolan lóe lên: con người vĩ đại đến đâu, đồng thời tầm thường đến mức nào?

Thế giới thần thoại hòa hợp, dàn diễn viên có sự hiện diện rõ rệt

Nếu ở các phim gần đây, Nolan gây ấn tượng bằng sự cộng hưởng giữa cấu trúc và hình thức, thì lần này cảm xúc và hình ảnh của tác phẩm bước lên tiền cảnh. 〈The Odyssey〉, với nỗ lực kéo những điều phi thực tế về phía hiện thực, hiện thực hóa nỗi khiếp sợ vượt trên cả vẻ kỳ vĩ ngay khi những thực thể thần thoại xuất hiện trên màn ảnh. Những biểu hiện hiện thực mà khán giả chờ đợi ở phim của Nolan vẫn còn nguyên vẹn trong tác phẩm này. Dù là câu chuyện thuộc về “thần thoại”, mọi miêu tả thần thoại xuất hiện trong từng cảnh đều được ghi lại trên phim IMAX 70mm đầy độ nét mà không tạo cảm giác gượng gạo. Thực tế đến mức đôi khi khán giả sẽ tự hỏi “họ quay cảnh này bằng cách nào?”, và câu hỏi ấy có thể làm vỡ đi phần nào sự nhập tâm. Mặt khác, chỉ riêng kỹ năng làm phim và sức mạnh tài chính của Hollywood cũng đủ để cảm nhận qua từng khung hình. Lựa chọn tốt nhất để chứng kiến sự hùng vĩ và mãnh liệt của hành trình này là rạp IMAX GT chiếu trên phim IMAX 70mm ở tỉ lệ 1.43:1; lựa chọn thay thế là một phòng chiếu có hệ thống âm thanh tốt, nơi khán giả có thể tận hưởng sự phối hợp tuyệt vời giữa âm nhạc của Ludwig Göransson và đội ngũ âm thanh.

Dàn diễn viên toàn sao của phim cũng cho thấy lựa chọn casting này là hoàn toàn thuyết phục. Nhiều diễn viên xuất hiện với thời lượng ít hơn dự đoán. Dù vậy, mỗi người đều khắc họa thuyết phục hoàn cảnh mà nhân vật của mình bị ném vào, và diễn xuất của từng nhân vật vẫn làm cho khán giả choáng ngợp. Đặc biệt, Anne Hathaway trong vai hoàng hậu Penelope và Robert Pattinson trong vai kẻ tham vọng Antinous tỏa ra thứ hiện diện khiến người xem hiểu vì sao Nolan tin tưởng họ. Tuy nhiên diễn xuất ấn tượng nhất là của Matt Damon trong vai Odysseus, người dẫn dắt toàn bộ bộ phim; dù hình tượng anh hùng được khắc họa rất ít, ở đoạn cuối phim diễn xuất của Damon tạo nên phép màu khiến ta tin vào những giai thoại anh hùng gắn với ông.

Christopher Nolan khắc họa lòng trung tín của con người

Một điểm dễ bị bỏ qua khi nói về 〈The Odyssey〉 là tại sao Nolan lại chọn đưa tác phẩm này ra sau khi đã làm 〈Oppenheimer〉. Odysseus là một trong những anh hùng “con người” tiêu biểu của truyền thuyết Hy Lạp. 〈The Odyssey〉 tái cấu trúc con người ẩn sau những giai thoại anh hùng, bóc đi ảo tưởng huyền thoại do chiến tranh tạo ra. Trong thời đại mà dấu hiệu của chiến tranh xuất hiện hàng ngày, Nolan đưa tác phẩm tới một điểm kết là câu chuyện về nỗi sợ hoặc nỗi đau mà một trí thức phải chịu. 〈The Odyssey〉 tự thân đã có tính hoàn chỉnh, nhưng nếu liên hệ với Julius Robert Oppenheimer — người từng đặt dấu chấm cho một cuộc chiến toàn cầu nhưng sau đó mang tiếng oan và bị ám ảnh bởi tội lỗi — thì bộ đôi này càng trở nên thú vị hơn.

Phim được đón nhận hầu hết bằng lời khen, nhưng vẫn có cảm giác dài. Trên hết, để vừa khớp với giới hạn của phim IMAX 70mm vốn không thể vượt quá 3 giờ chiếu, có những chỗ biên tập bị chuyển gấp đôi khi cần rút ngắn nhịp, và sự khác biệt sắc thái ở các cảnh hành động–phản ứng rõ hơn trên độ phân giải IMAX cũng đôi lúc gây khó chịu. Cách truyền đạt thông điệp có phần lộ liễu tùy người xem có thể thấy chưa thật phù hợp với tính hoành tráng của bộ phim. Dù vậy, những điểm ấy không làm suy giảm đà tiến mạnh mẽ mà 〈The Odyssey〉 duy trì từ đầu đến cuối. Phim tận dụng đến cùng màn ảnh để kể về chuyến trở về; qua gương mặt Odysseus — vừa là thần thoại, vừa là anh hùng, đồng thời cũng là con người và là vua — 〈The Odyssey〉 mời khán giả ra rạp để cảm nhận lòng trung tín của con người mà 〈The Odyssey〉 khắc họa.