‘Alpha’ của Julia Ducournau: phim gây chia rẽ dữ dội nhất năm

Đạo diễn Julia Ducournau, người từng đoạt Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Cannes với 〈Titane〉, trở lại với tác phẩm mới 〈Alpha〉. Ducournau là đạo diễn đã xây dựng một thế giới nghệ thuật mang tính riêng biệt thông qua mise-en-scène xuyên phạm các chuẩn mực về dục vọng, thể hiện trong các phim như 〈Raw〉 và 〈Titane〉. Các phim của bà thường gây ấn tượng bằng hình ảnh cơ thể biến dạng, khiến người xem cảm nhận nỗi đau của người khác như thể trực tiếp xuất hiện trên thân thể mình, đồng thời tháo dỡ những bản dạng đã bị chuẩn hóa. Ở 〈Alpha〉, Ducournau tiếp nối những chủ đề đã xây dựng nhưng đồng thời đưa vào đó những biến thể mới. Gam màu của bi kịch gia đình trở nên đậm nét hơn, đồng thời tác phẩm triển khai cấu trúc vượt qua ranh giới giữa sống và chết, quá khứ và hiện tại, thực tại và ảo tưởng — khiến khán giả phải đối mặt với sự biến đổi trong thế giới quan của bà. Với những thử nghiệm mới nổi bật như vậy, 〈Alpha〉 nhanh chóng trở thành tác phẩm gây tranh luận gay gắt trong sự nghiệp của Ducournau. Ngay sau buổi công chiếu tại Liên hoan phim Cannes lần thứ 78, 〈Alpha〉 nhận được điểm cao nhất 100 điểm và thấp nhất 20 điểm trên Metacritic, phản ánh phản ứng cực kỳ phân hóa của giới phê bình. Không nghi ngờ gì, 〈Alpha〉 sẽ là tác phẩm gây tranh cãi nhất năm nay.

Một loại virus lây truyền qua đường máu, khiến cơ thể người bị cứng như tượng thạch cao, đang hoành hành trong thành phố. Alpha, cô bé 13 tuổi nổi loạn (Melissa Boros), một đêm say rượu rồi về nhà. Bác sĩ là mẹ của Alpha (Golshifteh Farahani) phát hiện trên cánh tay của cô bé một hình xăm có chữ 'A'. Lo ngại về nhiễm trùng do dụng cụ xăm, mẹ Alpha đưa con đi xét nghiệm virus. Trong hai tuần chờ kết quả, Alpha bị gán mác là người nhiễm virus ngay tại trường học và trở thành đối tượng bị các bạn kỳ thị. Giữa lúc hỗn loạn đó, chú của Alpha là Amin (Tahar Rahim) bỗng xuất hiện trước mặt cô. Từ đó, hai mẹ con bắt đầu quãng sống chung đầy căng thẳng với Amin, người từng nghiện ma túy.

“Ô nhiễm do chính nỗi sợ hãi”

Loại virus lây qua máu trong phim gợi nhắc đến đại dịch AIDS hoành hành vào những năm 1980. Trong phim, mẹ của Alpha tự cắt tay mình để chảy máu. Ngay sau đó, bà chích kim vào tay Alpha đang bị nghi nhiễm để làm chảy máu rồi áp bàn tay con vào tay mình, như muốn cùng gánh lấy một số phận. Cảnh này rõ ràng mang tính ẩn dụ trực tiếp về AIDS. Tuy vậy, bộ phim tập trung nhiều hơn vào việc tái hiện lịch sử bi thương của nỗi sợ AIDS những năm 1980, khi dịch bệnh trở thành đối tượng của sự ghét bỏ trong xã hội, hơn là chỉ mô tả căn bệnh một cách y học. Alpha, với vết thương do xăm chưa lành, chảy máu ở trường và ngay lập tức bị các bạn gán mác là người nhiễm bệnh. Sự quay lưng, tránh xa và ánh mắt thù nghịch của các học sinh khi nhìn thấy em đang ra máu phản chiếu thời kỳ bệnh nhân AIDS bị hiểu lầm và cô lập. Việc chế nhạo giáo viên là người đồng tính của lớp do các học sinh thực hiện, cùng ánh mắt phân biệt đối với người tình bị hóa thạch của ông, càng làm nổi bật điều đó. Nhà văn Susan Sontag, khi chứng kiến cơn cuồng đạo đức ấy, trong cuốn sách 「AIDS và những ẩn dụ」 (1989) đã gọi AIDS “là một trong những căn bệnh chứa đầy ý nghĩa nhất, cùng với bệnh phong và giang mai”, và chỉ ra rằng xã hội đã gán ghép quá nhiều ý nghĩa cho bệnh tật bằng cách coi nó như một hình phạt đạo đức. Julia Ducournau tiếp nối lập luận của Sontag. Trong nhiều cuộc phỏng vấn, bà nhiều lần nhấn mạnh rằng 〈Alpha〉 không phải là một bộ phim về chính AIDS. Ducournau nói: “Chủ đề chính của phim là ‘ô nhiễm do chính nỗi sợ hãi’”, và bà cho biết mình chú trọng vào cách nỗi sợ với người khác có thể lây lan khắp xã hội, đến mức cuối cùng cộng đồng ruồng bỏ kẻ bị xem là khác biệt. 〈Alpha〉 không đơn thuần là ghi chép về nỗi sợ AIDS những năm 1980; phim phơi bày nỗi sợ bệnh lý của con người — trong bối cảnh mối đe dọa dịch bệnh — khi người ta dễ dàng biến những con người khác biệt, xa lạ thành vật tế thần.

Thời gian của chấn thương

Như đã đề cập, 〈Alpha〉 khuấy đảo cảm giác bằng cách đi qua lại giữa hiện tại và quá khứ, gây rối loạn nhận thức. Phim chỉ gợi ý mốc thời gian bằng những thay đổi rất tinh tế trong màu sắc. Khung thời gian quá khứ nhuốm tông nâu sépia và ánh đỏ, trong khi hiện tại được bao phủ bởi sắc lạnh đến mức nhợt nhạt. Gam màu lạnh chi phối hiện tại thổi vào bộ phim cảm giác không gian như phòng vô trùng, đồng thời biến nội tâm những nhân vật còn bị kẹt trong quá khứ thành những phong cảnh. Sự xuất hiện của Amin càng làm tăng cảm giác hỗn loạn nhận thức. Amin trong quá khứ là người nhiễm virus dần hóa thạch, sống từng ngày chờ đợi cái chết. Trong khi đó, Amin của hiện tại xuất hiện như một người nghiện ma túy. Suốt bộ phim, khán giả bị dẫn dắt để tự hỏi hai nhân vật ấy có phải cùng một người hay không; chỉ khi những sự kiện của quá khứ và hiện tại chồng lấn lên nhau, bi kịch gia đình mới được phơi bày.

Mẹ của Alpha và Alpha không thể thoát khỏi ký ức về quá khứ, khi họ đã mất người thân vì virus. Amin của hiện tại là hiện thân của nỗi buồn và nỗi đau dai dẳng — như một bóng ma của chấn thương. Thời điểm Amin xuất hiện trong phim cũng rất đáng chú ý. Vào đêm Alpha về nhà sau khi xăm trổ trên tay, mẹ em tâm sự với ai đó vô hình rằng bà sợ ký ức ngày xưa về việc bất lực nhìn người thân bị nhiễm virus rồi ra đi sẽ lại bắt đầu. Nỗi sợ ấy, cùng ký ức quá khứ, kéo theo những gì bà tưởng đã bị chôn vùi. Alpha khi còn 5 tuổi cũng bị ám ảnh bởi nỗi lo và bắt đầu nhìn thấy Amin. Để thể hiện nội tâm của nhân vật bị chấn thương ăn mòn, Ducournau đã làm mờ ranh giới giữa hiện tại và quá khứ. Bà nói trong một cuộc phỏng vấn: “Thời gian của chấn thương không bao giờ tuyến tính. Quá khứ được hồi sinh qua các hồi tưởng và những hình ảnh xâm chiếm bộ não, còn tương lai không ngừng xâm lấn hiện tại bằng nỗi lo rằng điều tương tự có thể xảy ra lần nữa.” Hiện tại của họ là một hiện tại đầy lỗ hổng, bị khoét thủng bởi sự tái hiện của quá khứ và nỗi bất an về tương lai.

Tuy vậy, việc đặt bệnh truyền nhiễm ngoài ý muốn và nghiện ma túy — một con đường mang tính lựa chọn cá nhân — vào cùng một tầng bi kịch vẫn là bước nhảy có phần vội vàng. Thực tế trong phim, nghiện ngập của Amin không bắt nguồn từ một lựa chọn thuần túy mà dường như khởi phát như một cách để quên đi nỗi đau do bệnh tật gây ra. Đạo diễn cố tình giữ điểm này mơ hồ nhằm phơi bày cơ chế tàn nhẫn của cái nhìn xã hội — khi xã hội đẩy bệnh tật vào phạm trù lỗi lầm đạo đức của cá nhân. Nhưng cách liên kết này lại xa rời thực tế về đời sống của những người nghiện thông thường và phần lớn mang tính dụng ý, nhân tạo trong kịch bản. Sự kết nối ấy có vẻ ít dựa trên tính logic chặt chẽ hơn là trên tham vọng cá nhân và ý đồ của tác giả. Ducournau liên tục vẽ nên những liên hệ ý nghĩa phức hợp trong phim: người nhiễm virus, cộng đồng người đồng tính, và những người di cư mang văn hoá Hồi giáo (nền tảng gia đình của Alpha) được miêu tả như những mảnh ghép của các nhóm thiểu số xã hội, nhấn mạnh mối liên kết của những người bị cô lập. Hình ảnh những vết kim tiêm còn lại trên cánh tay Amin nối thành những đường thẳng minh hoạ ý thức chủ đề đó. Tuy nhiên, thay vì kêu gọi sự kết nối giữa những người bị xem là khác biệt, bộ phim lại quá mắc kẹt trong hệ ý nghĩa riêng của chính nó. Trong hệ ý nghĩa rắn chắc ấy, yếu tố kịch của Ducournau khó chạm tới cảm xúc của khán giả. 〈Alpha〉 là một bộ phim đầy tham vọng, nơi tác giả phơi bày câu chuyện cá nhân của chính mình, nhưng đồng thời để lại ấn tượng như một thử nghiệm chưa hoàn toàn thành công trong sự nghiệp điện ảnh của bà.