Đính chính một bản tin xuyên tạc đầy định kiến… Cảm nhận sau buổi chiếu “Horoomon” và lời kể của những nhân vật chính

Nếu chỉ sau một đêm, cả thế giới bỗng chĩa mũi dùi vào mình thì sao? Nếu chưa từng có cơ hội phản bác đàng hoàng mà đã phải hứng chịu những lời chỉ trích chỉ vì xuất thân, liệu ta có thể chịu đựng nổi? Có một người đã thực sự trải qua chuyện tưởng chỉ có trong phim như thế, rồi cuối cùng giành được cơ hội lên tiếng. Đó là Shin Suk-ok, người Hàn Quốc thế hệ thứ ba sinh sống tại Nhật Bản, hay còn gọi là Zainichi, đồng thời là một nhà hoạt động nhân quyền.

Ra rạp ngày 11 tháng 11, 〈Horoomon〉 là phim tài liệu mới của đạo diễn Lee Il-ha, người từng ghi lại những cuộc biểu tình thù ghét lan rộng ở Nhật Bản trong thập niên 2010 qua 〈Counters〉. Ông lập tức bị cuốn hút bởi Shin Suk-ok khi gặp bà tại một cuộc phản đối biểu tình thù ghét và quyết định kể về cuộc đời bà, cũng như việc bà trở thành mục tiêu của một chương trình phát sóng đầy thù ghét khi ấy. Bộ phim 〈Horoomon〉 ra đời từ đó, đã đến với khán giả quốc tế tại nhiều liên hoan phim, trong đó có Liên hoan phim quốc tế Jeonju và Liên hoan phim độc lập Seoul, trước khi ra rạp vào ngày 11 tháng 11 tới. Dưới đây là ghi nhận từ buổi chiếu dành cho báo chí và đơn vị phát hành cùng cuộc họp báo có sự tham dự của Shin Suk-ok, người lần đầu đến Hàn Quốc theo lịch trình chính thức trước ngày phim ra mắt, và đạo diễn Lee Il-ha.

Bộ phim xoay quanh quá trình chương trình 〈News Joshi〉 của DHC Television đưa tin xuyên tạc về Shin Suk-ok, người tham gia phong trào hòa bình ở Okinawa, và việc bà đáp trả bằng pháp lý. 〈News Joshi〉 đưa tin theo hướng cáo buộc bà làm theo chỉ thị của Triều Tiên, viện dẫn việc bà là người Zainichi và từng theo học một trường Triều Tiên. Không hề đến hiện trường tác nghiệp mà chỉ dựa vào tin đồn và định kiến, bản tin ấy khiến Shin Suk-ok bắt đầu bị phe cánh hữu Nhật Bản công kích, đến mức nhận cả lời đe dọa giết hại. Ban đầu bà lánh sang Đức, nhưng cuối cùng quyết định kiện DHC Television về tội phỉ báng.

Khác với phim truyện, người ta thường gộp chung các tác phẩm thuộc thể loại này dưới một chữ “phim tài liệu”, dù bản thân phim tài liệu cũng có nhiều hình thức. Có phim để đạo diễn trực tiếp cất tiếng nói và định hình cấu trúc tác phẩm; ngược lại, cũng có phim để đạo diễn hoàn toàn lùi ra sau máy quay và chỉ quan sát. Nhìn chung, 〈Horoomon〉 tìm được điểm cân bằng giữa hai cách làm ấy. Lấy vụ kiện giữa Shin Suk-ok và DHC Television làm trục chính, phim kể lại cuộc đời bà, mở rộng đến gia đình bà và nhìn lại lịch sử của người Zainichi. Dù xây dựng cấu trúc như vậy, tác giả, cũng là đạo diễn, hoàn toàn không đưa tiếng nói hay quan điểm của mình vào phim. Thay vào đó, ông dàn dựng những khoảnh khắc mang tính biểu tượng cho hình ảnh tổng thể của tác phẩm: chẳng hạn, chuyển động của ba người phụ nữ gợi liên tưởng đến ba thế hệ mẹ con Lee Baek-ran, Keiko và Shin Suk-ok, hay điệu múa của một vũ công và một bé gái trước tháp Tokyo. Bằng cách ấy, đạo diễn Lee Il-ha vừa để 〈Horoomon〉 thực hiện chức năng vốn có của một bộ phim tài liệu, vừa lồng ghép tự nhiên yếu tố Zainichi không thể tách rời Shin Suk-ok.

Ở khía cạnh đó, 〈Horoomon〉 cuốn hút khán giả trong khoảng 90 phút. Với người chưa biết gì về Shin Suk-ok hay cộng đồng Zainichi, phim tự nhiên khơi gợi sự tò mò về cả hai. Tất nhiên, khán giả đã có hiểu biết từ trước về một trong hai chủ đề có thể hơi tiếc vì bộ phim thiếu một góc nhìn sâu hơn ngoài việc kết nối chúng. Tuy nhiên, xét đến thực tế ở Hàn Quốc, nơi ngay cả lịch sử 100 năm của người Zainichi cũng ít được quan tâm, cách chỉ giữ lại những điểm cốt lõi và kể một cách mộc mạc như thế có vẻ phù hợp để khơi lại sự quan tâm đối với Shin Suk-ok và cộng đồng Zainichi. Đặc biệt, trong hoàn cảnh những cuốn sách do Shin Suk-ok viết hiện đã ngừng xuất bản và khó tìm đọc, 〈Horoomon〉 chứa đựng trọn vẹn những điều cốt yếu để tìm hiểu về bà.

Ngay sau buổi chiếu 〈Horoomon〉 hôm ấy là cuộc họp báo với đạo diễn Lee Il-ha và nhà hoạt động nhân quyền Shin Suk-ok, nhân vật xuất hiện trong phim. Đạo diễn Lee Il-ha nhớ lại: “Khi sang Nhật du học điện ảnh, tôi đã thấy bà Shin Suk-ok xuất hiện trong một chương trình tranh luận”. Ông kể về khoảnh khắc “giữa những ngày du học đầy khó khăn, tôi xem chương trình ấy rồi hô vang ‘muôn năm’ trong phòng”. Sau đó, ông gặp Shin Suk-ok lần đầu tại hiện trường quay 〈Counters〉 và ngỏ lời với bà về dự án phim khi cuộc đấu tranh pháp lý bắt đầu.

Ngược lại, Shin Suk-ok cho biết khi mới nghe đề nghị làm phim tài liệu, bà “không muốn tham gia”. Nhưng vào lúc không ai ở Nhật Bản muốn đưa tin về phát ngôn thù ghét hay các cuộc biểu tình thù ghét, bà đã chứng kiến đạo diễn Lee Il-ha ghi lại hình ảnh của cả hai phía tại hiện trường. Bà nói thêm rằng mình nhận lời vì cảm thấy sẽ “đáng xấu hổ” nếu từ chối đề nghị của một đạo diễn thuộc thế hệ đàn em như ông.

Nói về nguồn sức mạnh giúp mình bền bỉ hoạt động nhân quyền, Shin Suk-ok giải thích: “Một trong những nguồn sức mạnh ấy là lịch sử cận hiện đại của Hàn Quốc”. Nhắc đến phong trào Donghak, thời kỳ thuộc địa, Chiến tranh Triều Tiên sau giải phóng, cuộc nổi dậy ngày 3 tháng 4 ở Jeju, Phong trào Dân chủ Gwangju và cuộc khủng hoảng IMF, bà nói: “Khi nhìn vào việc Hàn Quốc giành được dân chủ dù đã trải qua biết bao hoàn cảnh khó khăn, tôi nghĩ mình phải sống một cuộc đời không hổ thẹn với điều đó. Tôi sẽ tiếp tục sống và nói rằng: Tôi là Shin Suk-ok, một người Triều Tiên Zainichi”.

〈Horoomon〉 cũng sẽ được phát hành thành sách cùng tên vào khoảng thời gian phim ra rạp. Về việc này, đạo diễn Lee Il-ha mở lời: “Phim và sách là hai phương tiện hoàn toàn khác nhau”. Ông giải thích: “〈Horoomon〉 là bộ phim có rất nhiều thông tin, nhưng tôi muốn chú trọng hơn vào sự đồng cảm và cảm xúc mà người xem tiếp nhận. Dẫu vậy, cung cấp thông tin cũng quan trọng, nên trong lúc nghĩ xem phải làm thế nào, tôi nảy ra ý tưởng phát một cuốn sách nhỏ cho khán giả”. Ông nói tiếp: “Rồi tôi nhận được đề nghị thử xuất bản thành một cuốn sách thực sự. Tôi nghĩ nếu vậy thì chỉ cần nâng cao chất lượng và tăng lượng thông tin so với cuốn sách nhỏ. Cuốn sách được thực hiện với mục đích cung cấp thông tin phong phú và sâu sắc”.

〈Horoomon〉 sẽ ra rạp vào ngày 11 tháng 11 tới.