〈Eureka〉 của Aoyama Shinji: nỗi đau không lối thoát của một xã hội bế tắc

Bộ phim 〈Eureka〉 của đạo diễn Aoyama Shinji, được ca ngợi là một trong những kiệt tác lớn của điện ảnh Nhật Bản thế kỷ 21, sẽ ra rạp trong nước vào ngày 27 tháng 5. Ra mắt lần đầu vào năm 2000, 〈Eureka〉 đã được chọn tranh giải ở hạng mục chính của Liên hoan phim Cannes lần thứ 53 và nhận được những lời khen ngợi nồng nhiệt từ các nhà phê bình hàng đầu đương thời như Hasumi Shigehiko khi họ nói rằng “không có kiệt tác nào khác đạt tới cảnh giới của bộ phim này”. Đợt phát hành đầu tiên tại thị trường trong nước lần này hứa hẹn đưa khán giả đến với một trong những thành tựu lớn nhất của điện ảnh Nhật Bản thế kỷ 21.

Aoyama Shinji là một trong những đạo diễn tiêu biểu dẫn dắt phong trào “Rikkyo New Wave”, cùng với Kurosawa Kiyoshi, hướng tới sáng tác tách biệt khỏi hệ thống sản xuất phim thương mại. Ông dành cả đời để đào sâu nguồn gốc của bạo lực, ám ảnh tâm lý của những người sống sót và nỗi cô đơn của con người hiện đại. Đặc biệt, bộ ba phim về Kitakyushu — Helpless (1996), 〈Eureka〉, Sad Vacation (2007) — đã kiên trì bóc tách bóng tối của xã hội Nhật đương đại và khả năng cứu rỗi con người. 〈Eureka〉 mô tả bằng tông sepia khô cằn cảnh quan Nhật Bản đang suy tàn và khắc họa vòng tuần hoàn bạo lực trong xã hội Nhật Bản.

Một buổi mùa hè yên ắng ở Fukuoka, một vụ bắt cóc xe buýt phá vỡ sự bình yên của làng quê. Một người đàn ông mang theo súng bắn chết từng hành khách, và giữa hiện trường đầy vết máu chỉ còn ba người sống sót: tài xế xe buýt Makoto (Yakusho Koji), học sinh tiểu học Kozue (Miyazaki Aoi) và học sinh trung học Naoki (Miyazaki Masaru). Ba người, mỗi người chống chọi với chấn thương theo cách riêng, gặp lại nhau lần nữa sau hai năm nhờ Makoto. Makoto, bị cô lập về mặt tinh thần trong gia đình, rời khỏi nhà và tìm đến hai anh em bị cha mẹ bỏ bê, mời họ đến sống cùng ông. Không lâu sau, Akihiko (Saito Yoichiro), người anh em họ trước đó ít khi qua lại với hai anh em, cũng bất ngờ xuất hiện và chuyển đến sống cùng họ, mở đầu cho hành trình tìm lại ý nghĩa cuộc sống của những người mang thương tổn.

Bạo lực lan truyền và lặp lại

trong một xã hội Nhật Bản hoang tàn

Trong 〈Eureka〉, bạo lực ẩn mình dưới bộ mặt bình thường của đời sống hàng ngày rồi từ từ lộ diện. Kẻ bắt cóc, người chiếm toàn bộ xe buýt và đe dọa sát hại hành khách, xuất hiện với vẻ ngoài là một nhân viên văn phòng mặc com-lê đi làm bình thường. Người đàn ông lên xe với vẻ bối rối nhìn quanh rồi biến thành kẻ khủng bố phá vỡ buổi sáng yên ả của mọi người. Cha của hai anh em Kozue và Naoki đánh vợ đến mức bà bỏ đi, khiến gia đình tan vỡ. Rồi ông ta bị hủy hoại khi chết vì nguyên nhân không rõ, có thể do tai nạn giao thông hoặc tự vẫn. Thế giới trong phim gợi lại bầu không khí của xã hội Nhật Bản đương thời, khi bạo lực thấm vào đời sống cùng làn sóng Aum Shinrikyo trong thập niên 1980-1990.

Sự trỗi dậy của giáo phái mới Aum Shinrikyo vào những năm 1980 có thể xảy ra vì trước đó, từ những năm 1970 đến đầu những năm 1990, Nhật Bản đã trải qua một làn sóng văn hóa huyền bí. Trước cú sốc sau khi bong bóng kinh tế vỡ, những năm 1980 là thời kỳ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng ở Nhật; giá trị tài sản cá nhân tăng mạnh khiến nhiều người hưởng thụ giàu có. Người ta bị lôi cuốn vào chủ nghĩa tiêu dùng tới mức thỏa mãn vật chất. Tuy nhiên, bên cạnh đó, nhiều người khao khát sự thỏa mãn tinh thần không thể mua bằng tiêu dùng, và bắt đầu bị hấp dẫn bởi những thế giới khác với đời sống thường nhật. Thanh niên thời ấy, khi thấy sự giàu có vật chất không lấp đầy nhu cầu tinh thần, đã mơ ước đến không gian tưởng tượng, tìm kiếm các hiện tượng siêu nhiên, tâm linh, UFO, năng lực siêu nhiên — những thế giới chưa được giải thích. Aum Shinrikyo đã luồn lách vào khoảng trống thời đại đó và lợi dụng khát vọng tinh thần của giới trẻ để mở rộng thế lực. Trong khi sống giữa thịnh vượng vật chất, giới trẻ mất dần bản sắc và khao khát tinh thần chuyển thành mong muốn phủ nhận bản thân cũ và trở thành một thực thể hoàn toàn khác. Điều đó bộc lộ rõ trong phân đoạn bắt cóc xe buýt, khi tên khủng bố nói với Makoto, người ra ngoài cùng từ xe buýt, rằng “tôi muốn trở thành một người khác”. Lời nói của y phản ánh tâm lý nội tại của những thanh niên bị mê mẩn theo kiểu giáo phái thời đó, và màn bắt cóc trên xe buýt gợi nhắc vụ khủng bố hóa học bằng khí sarin trong tàu điện ngầm của Aum Shinrikyo (1995), khi tín đồ tổ chức phun khí sarin vào giờ cao điểm trên hệ thống tà điện ngầm Tokyo.

Những năm 1990, Nhật Bản chịu cú sốc sụp đổ nền kinh tế bong bóng, đồng thời trải qua động đất Hanshin-Awaji (1995 — ở Nhật thường gọi là Động đất lớn Hanshin-Awaji; ở Hàn Quốc thường gọi là động đất Kobe) và vụ khủng bố khí sarin trên tàu điện ngầm của Aum Shinrikyo, khiến xã hội chuyển từ cảm giác an toàn sang môi trường đầy rủi ro, đẩy đất nước vào khủng hoảng xã hội. Suy sụp bên ngoài dẫn đến suy sụp bên trong của người Nhật. Trong một xã hội u ám nơi những vấn đề không thể giải quyết lặp đi lặp lại, con người trở nên bất lực và lạc lối. Tông sepia phai mờ của 〈Eureka〉 trực quan hóa cả nội tâm trống rỗng của các nhân vật bị chấn thương lấn át sau các sự kiện lẫn bức tranh hoang tàn của Nhật Bản, nơi các vấn đề không thể giải quyết chồng chất rồi suy vong.

※ Phần dưới đây có tiết lộ nội dung phim.

Cảm giác bất lực và sự bế tắc sinh ra trong xã hội đang sụp đổ gây ra tính bạo lực và các chấn thương tinh thần liên quan. Những điều này không biến mất mà truyền sang thế hệ kế tiếp. Trong phim, Naoki — người sống sót từ vụ bắt cóc xe buýt — lén lút phạm tội giết người và tái hiện lại bạo lực của kẻ khủng bố lẫn bạo lực của người cha. Hành vi phạm tội của Naoki cho thấy tính bạo lực của vụ Aum Shinrikyo đã ngấm vào không khí xã hội như những phân tử, truyền sang thế hệ thanh niên lúc bấy giờ. Đồng thời, nó chịu ảnh hưởng trực tiếp của vụ sát hại trẻ em liên tiếp ở Kobe (1997), là một chuỗi án mạng man rợ do một thiếu niên 14 tuổi thực hiện. Aoyama Shinji đưa sự chuyển giao và lặp lại của bạo lực thành những cảnh tượng mang tính biểu tượng trong phim. Makoto, không tìm thấy sự an tâm tâm lý từ gia đình gốc, quyết định ra đi. Lúc đó, ông leo lên chiếc xe đạp mà cha ông đã chuẩn bị sẵn và quay vòng tại chỗ trước khi hướng tới nhà của hai anh em. Cảnh này được biến thể và lặp lại ở đoạn sau phim. Naoki bị phát hiện khi đang cố giết người. Makoto buộc Naoki đặt xuống con dao và quát lớn. Rồi ông đặt cậu lên xe đạp và chở cậu quay vòng tại chỗ.

Chiếc xe đạp mà cha Makoto để lại tượng trưng cho những vấn đề và gánh nặng chưa được giải quyết mà thế hệ trước để lại. Cha của Makoto được khắc họa là một thành viên của thế hệ Dankai — thế hệ hậu chiến sinh ngay sau Thế chiến II — những người vừa chắp cánh cho tăng trưởng kinh tế Nhật, vừa để lại một nền kinh tế khó khăn sau thời kỳ tăng trưởng cao. Thế hệ Dankai đã tạo ra sự thịnh vượng về mặt kinh tế, nhưng cũng chuyển giao các vấn đề cấu trúc xã hội không được giải quyết cùng với cuộc suy thoái cho thế hệ kế tiếp. Một xã hội mất hệ thống và suy sụp sinh ra tính bạo lực, và thế hệ sau bị cuốn vào vòng luẩn quẩn của bạo lực và chấn thương, cứ mãi quay vòng tại chỗ. Đồng thời, hành động không ngừng đạp xe ấy cũng là ý chí mãnh liệt muốn chữa lành vết thương và tiến về phía trước, dù trong vòng luẩn quẩn bạo lực và nỗi đau không lối thoát. 〈Eureka〉 đặt câu hỏi: xã hội Nhật trải qua chấn thương tập thể sẽ sống tiếp như thế nào giữa mê cung không lối ra của những vấn đề không thể giải quyết?