“The Lobster” tái chiếu ngày 11/11: Thế giới điện ảnh kỳ dị của Yorgos Lanthimos ①

​

Trước khi đạo diễn 〈The Killing of a Sacred Deer〉 (2017) và 〈The Favourite〉 (2018), các nhân vật trong phim của Yorgos Lanthimos chưa bao giờ có tên riêng. “David”, nhân vật do Colin Farrell thủ vai trong 〈The Lobster〉 (2015), gần như là nhân vật chính đầu tiên trong phim của ông có tên. Rachel Weisz, người đóng vai người tình của David, xuất hiện với tên gọi “Cô gái cận thị”; Lea Seydoux là “Thủ lĩnh nhóm độc thân”. Những người bạn trong khách sạn, Ben Whishaw và John C. Reilly, cũng lần lượt được gọi là “Người đàn ông què” và “Người đàn ông nói ngọng”. Gia đình trong 〈Dogtooth〉 (2009), bộ phim đưa tên tuổi Yorgos Lanthimos ra thế giới, cũng chỉ gồm những nhân vật được gọi là cha, mẹ, con gái và con trai, chứ không có tên riêng. Trong 〈Alps〉 (2011), bộ phim tiếp theo của ông, các nhân vật cũng chỉ được gọi là “Y tá” và “Huấn luyện viên”.

​

Dĩ nhiên, trong 〈Dogtooth〉 cũng có một người phụ nữ tên Christina. Một gia đình sống biệt lập hoàn toàn với thế giới bên ngoài, gần như bị giam trong nhà; người cha độc đoán thỉnh thoảng đưa Christina (Anna Kalaitzidou), nhân viên bảo vệ ở công ty, về nhà để đáp ứng nhu cầu tình dục của con trai. Ngoại trừ người cha, Christina gần như là người duy nhất có thể tự do đi lại giữa ngôi nhà và thế giới bên ngoài. Cô đóng vai trò cầu nối quan trọng, giúp người con gái cả (Angeliki Papoulia) thức tỉnh. Nói cách khác, từ Christina cho đến David trong 〈The Lobster〉, chỉ những người có tên riêng mới đi qua lại giữa bên trong và bên ngoài hệ thống bị kiểm soát trong thế giới của Yorgos Lanthimos. David trong 〈The Lobster〉 cũng là người trốn khỏi khách sạn mai mối có một không hai, nơi anh buộc phải tìm bạn đời trong thời hạn 45 ngày, nếu không sẽ bị biến thành động vật, rồi chạy vào rừng.

​

Có lý do khiến các nhân vật trong phim Yorgos Lanthimos không có tên riêng: trong hệ thống khép kín ấy, con người chẳng khác nào những bộ phận phụ tùng. Họ chẳng cần được gọi bằng những cái tên riêng biệt. Để hiểu thế giới của ông, cần nói đến cái gọi là “làn sóng mới Hy Lạp”. Trước đó, Theo Angelopoulos là đạo diễn tiêu biểu của Hy Lạp, từng giành Cành cọ Vàng tại Liên hoan phim Cannes với 〈Eternity and a Day〉 (1998). Đến cuối những năm 2000, Yorgos Lanthimos lần lượt giành giải Un Certain Regard tại Liên hoan phim Cannes với 〈Dogtooth〉 và giải Kịch bản tại Liên hoan phim Venice với 〈Alps〉, khiến tên gọi “làn sóng mới Hy Lạp” bắt đầu được sử dụng rộng rãi (〈Dogtooth〉 đã đoạt giải, vượt qua 〈Mother〉 của Bong Joon-ho, bộ phim cũng được chọn vào hạng mục Un Certain Regard năm đó). Với phong cách cấp tiến và táo bạo, khác biệt hoàn toàn với thế giới giàu chất thơ và suy tưởng của Theo Angelopoulos, những bộ phim này bắt đầu thu hút sự chú ý như những ẩn dụ về xã hội Hy Lạp đương thời.

​

Athina Rachel Tsangari, nhà sản xuất của 〈Dogtooth〉 và 〈Alps〉, đồng thời là nữ đạo diễn ra mắt 〈Attenberg〉 (2010) vào khoảng thời gian đó, là cái tên không thể không nhắc đến. Hãy nhìn lại tình hình Hy Lạp vào khoảng năm 2010, khi nước này bắt đầu phải nhận cứu trợ của IMF. (Khác với Hàn Quốc, vượt qua khủng hoảng IMF chỉ trong ba năm, Hy Lạp đến nay vẫn chưa thoát khỏi tình trạng đó.) Để tổ chức Thế vận hội Athens năm 2004, đất nước đã chi tiêu khổng lồ, vay nợ, lại thêm trốn thuế và hàng loạt vụ bê bối khác, khiến tài chính quốc gia sa sút đến mức bên bờ phá sản. Sau đó, Hy Lạp hứng chịu trực tiếp cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu bắt nguồn từ Mỹ; chẳng những không phục hồi, tình trạng thất nghiệp trong giới trẻ còn tăng nhanh, dẫn đến các cuộc biểu tình chống chính phủ quy mô lớn vào tháng 12 năm 2008. Cũng vào thời điểm ấy, một thiếu niên 16 tuổi ở Athens bị cảnh sát bắn chết. Bị chấn động sâu sắc trước sự việc, Athina Rachel Tsangari bất chợt bắt đầu viết kịch bản cho chính bộ phim 〈Attenberg〉, tác phẩm được chọn tranh giải tại Liên hoan phim Venice. Lấy hình ảnh hai người phụ nữ nhìn thẳng về phía trước trong tư thế khiêu khích làm điểm nhấn trên áp phích, 〈Attenberg〉 kể về Marina (Ariane Labed), một phụ nữ ngoài 20 tuổi chăm sóc người cha đang hấp hối vì ung thư.

​

​

〈Attenberg〉 dùng hình ảnh người cha cận kề cái chết để khắc họa Hy Lạp, đồng thời đưa ra lời phê phán gay gắt thực trạng đất nước đang trải qua khủng hoảng kinh tế - xã hội nghiêm trọng. Ariane Labed, người đoạt giải Nữ diễn viên chính xuất sắc tại Liên hoan phim Venice nhờ bộ phim này, cũng xuất hiện trong 〈The Lobster〉 với vai cô hầu gái giúp David (Colin Farrell) trốn thoát; cô đồng thời là vợ của Yorgos Lanthimos. Bộ phim 〈Chevalier〉 (2015) mà Athina Rachel Tsangari thực hiện sau đó cũng biến một chiếc du thuyền xa hoa thành mô hình thu nhỏ của xã hội Hy Lạp. Sáu người bạn lên du thuyền đi câu cá quyết định chơi một trò chơi khác lạ; khi mọi thứ đều trở thành cuộc cạnh tranh, tình bạn giữa họ tan biến, còn du thuyền biến thành đấu trường nơi ai nấy đều khát khao chiến thắng. Hãng phim Hausu Film, do Tsangari thành lập năm 2005 sau khi trở về từ nước ngoài học tập, đặt trụ sở tại quê nhà Athens, đã sản xuất các phim của Yorgos Lanthimos và trở thành tiền đồn của làn sóng mới Hy Lạp. Hãng còn tham gia đồng sản xuất hoặc hỗ trợ quay các phim Hollywood thực hiện tại Hy Lạp, trong đó có 〈Before Midnight〉 (2013), được quay tại thị trấn ven biển Kardamyli xinh đẹp của Hy Lạp.

​

〈The Lobster〉 là phim nói tiếng Anh đầu tiên của Yorgos Lanthimos, có thể gọi là “tác phẩm Hollywood đầu tiên” của ông, nhưng nhạc phim lại sử dụng một bài hát xưa của quê hương Hy Lạp. Khi những người trong khách sạn cùng nhau vào rừng săn người, bài hát Hy Lạp thập niên 1920 “Apo Mesa Pethamenos” vang lên trên những cảnh quay cực nhanh. Tên bài hát có thể dịch là “Cái chết từ bên trong”; lời ca viết rằng “bề ngoài còn sống, nhưng bên trong đã chết”. Săn người khác để kéo dài mạng sống của mình, tự bản chất, là một cuộc đời giả dối và đã chết. Và chính câu hát “bề ngoài còn sống, nhưng bên trong đã chết” cũng có thể áp dụng cho tất cả các nhân vật xuất hiện trong phim của Yorgos Lanthimos. Để tiếp cận thế giới của ông, điều quan trọng là chúng ta hiểu và đón nhận đến đâu ngôn ngữ châm biếm điện ảnh thách thức những điều cấm kỵ ấy — một thế giới đi qua không chỉ những quy tắc, hệ thống kỳ dị do ông tạo ra mà cả thần thoại Hy Lạp trên mảnh đất nơi ông sinh ra và lớn lên. Có thể nói, khác biệt nằm ở chỗ ta khép lại bộ phim bằng sự khó hiểu, cho rằng nó “vô lý”, “không ăn khớp”, hay đón nhận nó như một “cẩm nang hấp dẫn về điện ảnh”. Nếu coi trọng việc nghệ thuật cho ta thấy một thế giới mà ta chưa từng tưởng tượng đến, thì thế giới của ông quả thực đầy sức cuốn hút.

​

​

※ Câu chuyện sẽ tiếp tục trong bài viết thứ hai về phim tái chiếu 〈The Lobster〉 và thế giới điện ảnh của Yorgos Lanthimos.