[Phỏng vấn] “Không công bố đoạn video này mới là tội lỗi lớn hơn.” Đạo diễn Fuji-no Tomoaki ② “Lẽ ra phải làm thế nào?”

Vì không xin được sự đồng ý từ phía gia đình nên chắc chắn sẽ có các câu hỏi về mặt đạo đức liên quan đến việc công chiếu.

​

Ông đã đặt ra một câu hỏi vô cùng quan trọng. Vấn đề đạo đức là điều chắc chắn phải có. Thực tế, chúng tôi đã quyết định công chiếu trong khi chưa hề xin được sự đồng ý hay thỏa thuận từ bất kỳ ai trong gia đình. Người chị và mẹ của tôi đã qua đời. Tôi có xin phép với bố theo hình thức phỏng vấn, nhưng tôi cũng tự hỏi liệu một người bố lúc đó 96 tuổi có thể đưa ra phán đoán phù hợp hay không. Dẫu vậy, việc tôi vẫn quyết định công bố không phải vì cách “đối xử như thú vật” với người chị của bố mẹ đã làm nảy sinh vấn đề. Nếu vậy thì tôi nghĩ nhiều người sẽ muốn biết vì lý do gì mà người chị không thể đến bệnh viện. Khi nghĩ như thế, ở góc độ vấn đề đạo đức, tôi cho rằng phán đoán đúng nhất là không cho bất kỳ ai xem đoạn video này.

​

Có vẻ trong thời gian máy quay đang thu hình, phản ứng của từng người trong gia đình lại khác nhau.

​

Bố mẹ tôi thì có cảnh giác với máy quay. Đặc biệt là mẹ tôi đã nói “không được!” nên có lúc đang quay giữa chừng thì chúng tôi cũng phải dừng lại. Có nhiều cảnh chỉ thấy lưng, và đó là lúc mẹ tôi bảo là đừng quay nữa. Còn về phía bố, có lẽ ông nghĩ rằng tôi đang luyện tập trước ống kính nên lại rất ngây thơ, tự nhiên. Tôi cảm giác như có thể hỏi bất cứ điều gì ông cũng tin tưởng quá mức đến mức trả lời hết. Người chị thì hầu như không phản ứng, cũng không trả lời hay đáp lại các câu hỏi; phải nói là chỉ có một vài lần thông qua máy quay cô ấy mới nói chuyện đúng nghĩa. Nếu cô ấy thực sự ghét bỏ thì chắc hẳn đã không ra đối mặt trước máy ngay. Nhưng thỉnh thoảng cô ấy vẫn nhìn thẳng, và có cả những lúc cô ấy trò chuyện khi ánh mắt ở rìa ống kính máy quay. Tôi đã quay trong cảm giác như rằng có lẽ, ở một phương diện nào đó, mẹ đã cho phép vì nghĩ là “cũng ổn” chứ không phải hoàn toàn đồng ý một cách trọn vẹn. Tôi nghĩ rằng trong suốt cuộc phỏng vấn, người chị có thể đã ở trạng thái bị tụt xuống—do bố đã cho người chị dùng thuốc hướng thần, và vì tác dụng phụ mà không tiết ra được dopamine nên người chị không phản ứng được, từ đó bị cứng người và trả lời trong tình trạng như vậy.

​

Tôi được biết người bố, người xuất hiện đến tận cuối bộ phim, đã qua đời vào năm 2004. Ông đã xem bộ phim hoàn chỉnh chưa, và ông ấy đã có phản ứng thế nào?

​

Khi phỏng vấn người bố lần cuối, thực ra quá trình biên tập hầu như đã hoàn tất. Lúc đó bố đã xem những gì trong số tư liệu mà trước đó chúng tôi đã quay. Lúc ấy thì thật lòng là bố không có phản ứng gì nhiều. Nhưng duy nhất có một phần khiến ông phản ứng, đó là khi giọng nói của mẹ vang lên. Ông ấy đã hỏi: “Giọng của ai vậy?”. Tôi nói: “Đó là giọng của mẹ.” Rồi ông ấy đáp: “À, vậy hả.” Ngoài ra, các phần khác ông chỉ nhìn chứ không có phản ứng gì đặc biệt. Đó là tất cả. Bố xem sau khi mẹ mất khoảng chừng 10 năm.

​

Có thể phải giải thích bằng các từ khóa như “tâm thần phân liệt” và “giam cầm”, nhưng rốt cuộc, bức tranh về gia đình bên trong tác phẩm lại không được khắc họa theo kiểu kịch tính hay gây kích thích.

​

Tôi làm bộ phim này không phải để nói “tâm thần phân liệt là bệnh gì”. Thay vào đó, tôi muốn cho thấy hoàn cảnh của gia đình mình. Trong quá trình đó, tôi cũng đã phải suy nghĩ rất nhiều: liệu sẽ cho thấy chứng tâm thần phân liệt của người chị đến mức nào. Trong phim từng có vài cảnh người chị lên cơn đột ngột. Thật ra tôi không hề muốn đưa những cảnh đó vào. Nhưng vì đây là một bộ phim tài liệu không có phần giải thích về căn bệnh, nếu không đưa cảnh đó thì liệu sẽ thiếu sức thuyết phục. Vì vậy tôi quyết định đưa vào nhưng ở mức tối thiểu. Việc biên tập được thực hiện trong khoảng thời gian gần một năm rưỡi, bắt đầu từ đầu năm 2022, tức khoảng nửa năm sau khi người chị qua đời vào tháng 5 năm 2021. Khi bắt đầu biên tập, tôi đã xác định rõ những điều bắt buộc phải tuân thủ. Thứ nhất, tôi muốn làm sao để thể hiện thật rõ trong phim rằng vì sao bố mẹ lại từ chối việc đưa người chị đến gặp bác sĩ tâm thần để được chẩn đoán. Thứ hai, tôi muốn cho thấy chìa khóa khóa lại bằng ổ khóa đã ảnh hưởng thế nào đến cuộc đời của người chị. Và thứ ba là có một phần cuối cùng không thể đưa vào video này. Đó là việc bố lén cho chất hướng thần vào ly nước mà người chị uống, rồi khiến người chị uống. Khi tôi còn là sinh viên đại học, tôi từng vài lần chứng kiến. Trong phim có vài lần bếp xuất hiện, và tôi đã định quay cảnh có bỏ thuốc vào, nhưng cuối cùng tôi đã không quay được cảnh ấy. Tôi nghĩ rằng bố cũng nhận thức việc cho người chị uống thuốc theo cách đó ngay trong nhà là một hành vi phạm tội, nên có lẽ lúc tôi quay, ông đã cẩn trọng. Vì vậy, tôi đành bỏ việc đưa phần thứ ba vào.

​

Trong suốt quãng thời gian dài người nhà chăm sóc người bệnh, công việc chăm sóc đó phản chiếu như một phần sinh hoạt thường ngày của căn nhà này. Có thể “giam cầm” không phải là lúc nào cũng được thực hiện theo kiểu bạo lực đúng nghĩa, mà đôi khi trông cũng như là “không còn cách nào khác”. Vậy gia đình mà đạo diễn đã chứng kiến có dáng vẻ như thế nào?

​

Trước khi người chị phát bệnh, gia đình tôi cũng hoàn toàn không khác gì một gia đình bình thường. Chúng tôi ăn cơm rồi trò chuyện, cùng đi du lịch. Nhưng có một bác sĩ tâm thần đã xem đoạn phim về gia đình tôi và nói rằng: “Trong căn nhà này, chỉ có bố là có vẻ như hơi khác.” Bác ấy nói rằng trước mặt bố, cả gia đình dường như mọi người đều đang đóng kịch, cố gắng làm theo thì phải. Trong quá trình đó, một người chị chăm chỉ, nghiêm túc lại tiếp nhận hết tất cả—bác ấy nói như vậy nên có thể chính là vì bệnh. Nghe những lời ấy, tôi nghĩ rằng bố tuy là người lắng nghe lời của gia đình, nhưng lại là người không hề để ý niềm tin của mình bị bẻ gãy, và mọi chuyện ông đều đổ lỗi cho mẹ. Ngay cả câu nói ở cuối “Chúng ta đã không thất bại” cũng khiến tôi nghĩ có lẽ đó là do cái cố chấp của bố.

​

Trong quá trình ấy, tôi cũng đặc biệt chú ý đến hình ảnh của mẹ. Trong bối cảnh người mẹ đảm nhận công việc chăm sóc, nếu đạo diễn—đứa con của bà—“trốn thoát” khỏi ngôi nhà, thì mẹ lại là người gánh vác trọn vẹn gánh nặng đó trong nhà. Có vẻ như khi trò chuyện với mẹ trong phim, bà tạo ra ấn tượng rằng không khí sẽ ngột thở nhất, nhưng mặt khác, chính vì vậy mà tôi cũng cảm nhận được một chút lòng thương xót cho hoàn cảnh của mẹ.

​

Mẹ tôi sinh năm 1927. Khi đó, gần như không có phụ nữ đi làm, nhưng mẹ lại là kiểu người giống phụ nữ thời kỳ tân tự do: làm giáo sư đại học, lương được chuyển vào tài khoản, và bà có thể sử dụng tự do số tiền ấy. Mẹ đã nghiên cứu rất nhiều để cố gắng điều trị về mặt tâm thần cho người chị. Nhưng kỳ lạ là, với người chị, mẹ lại nghe theo nguyên xi những gì bố nói, như thể tại sao lại như vậy. Vì tôi luôn cho rằng đó là một vấn đề, nên tôi nghĩ mẹ hẳn đã rất khổ sở khi đứng giữa bố và tôi. Mẹ là người lo lắng cho tương lai của người chị hơn ai hết. Vì người chị không thể trở thành bác sĩ, mẹ đã đưa tên người chị vào danh sách nghiên cứu sinh trong phòng nghiên cứu của mẹ và khiến người chị viết luận án tiến sĩ, rồi cố gắng—bằng mọi cách—để chăm sóc như một nhà nghiên cứu, nhưng rốt cuộc không được. Nếu nhìn lại khi còn nhỏ, bố tôi hay đi công tác và cũng có những lần chuyển nơi làm việc, nên thời gian mẹ ở bên người chị khá dài. Mẹ tôi là người rất vui tính. Có lần bạn đến, ngồi ở bàn ăn chơi bóng bàn. Thay vì mắng, mẹ lại sửa lại để lưới được lắp đúng cách. Khi ăn ngoài, món gì mà mẹ nói là ngon, thì về nhà mẹ cũng nấu lại y như vậy.

​

Ở phần sau, cảnh bố và người chị cùng xem màn bắn pháo hoa, cảnh mua đồ ở một phòng trưng bày, và cảnh vẫy tay được gài vào như một đoạn epilogue cuối cùng lại đọng trong ký ức rất lâu. Dù câu trả lời cho câu hỏi “Lẽ ra phải làm thế nào?” của bộ phim là gì đi nữa, rốt cuộc hẳn cũng là vì người chị mà chúng tôi đã muốn hướng tới đúng hình ảnh như vậy chứ?

​

Nếu anh/chị nhìn như thế thì sẽ đúng. Sau khi người chị phát bệnh, ở trong gia đình tôi đã không có những cuộc trò chuyện đúng nghĩa, kiểu có qua có lại. Chủ yếu chỉ là bố mẹ ra lệnh, hoặc chỉ có những câu chuyện kiểu như thế. Nhưng khi người chị dần cải thiện và bắt đầu trò chuyện được, thì vì muốn tận hưởng tối đa những cuộc đối thoại ấy, chúng tôi liên tục “gợi chuyện” để tiếp tục cuộc trò chuyện. Đó là những cảnh cho thấy bầu không khí đã thay đổi. Thật ra, trong quá trình biên tập, cảnh bắn pháo hoa là một trong những ứng viên cần cắt. Tôi đã tự mình gom lại một khối lượng 80 giờ thành 3 giờ. Từ lúc đó trở đi thì không còn cảnh nào để cắt thêm nên tôi cứ băn khoăn. Thật ra, nếu nhìn từ góc độ “trục chính” để kể câu chuyện của gia đình tôi, cảnh đó hoàn toàn không cần thiết, chẳng liên quan gì. Vậy nên tôi đã tính đưa nó vào danh sách những cảnh có thể cắt. Nhưng người phụ trách biên tập và quay dựng cùng tôi—ông/bà Asano Yumiko—đã xem video và nói rằng: “Đoạn này nhất định phải đưa vào.”

​

Tôi lại nghĩ về chức năng tích cực của bộ phim. Việc mổ xẻ cả một lịch sử dài của gia đình rốt cuộc cũng là công việc ghi chép của đạo diễn. Và hơn cả một bản ghi đơn thuần, tôi nghĩ rằng với việc có camera, bộ phim có thể đã trở thành điểm giúp hóa giải những xung đột và vấn đề từng tồn tại giữa các thành viên trong gia đình ở thời điểm đó. Rốt cuộc có lẽ là nhờ đạo diễn mà gia đình đã nhận được một trong những phương pháp điều trị mà ngành tâm thần học nói tới: “liệu pháp camera” (Camera Therapy).

​

Tôi nghĩ là vì có camera nên các thành viên trong gia đình mới có thể trò chuyện với nhau. Khi còn trẻ, tôi rất nóng tính. Tôi từng cãi nhau lớn tiếng với bố mẹ. Có lần, vì lo lắng cho tôi, mẹ đã đưa tôi ra nhà hàng để làm tôi bình tĩnh, nhưng khi đó cãi vã lại càng lớn hơn. Vào một khoảnh khắc nào đó, tôi quay lại thì thấy tất cả mọi người ở nhà hàng đang nhìn chúng tôi. Nhưng khi trong đó có cả camera, tôi cảm thấy xấu hổ vì đã tức giận và la hét. Từ đó, việc không còn la hét nữa chính là một thay đổi lớn đến với tôi. Với bố thì khi có camera, ông lại nói rất nhiều điều mà bình thường ông không hề nói. Đặc biệt là về vấn đề của người chị. Người từng nói rằng người chị không có vấn đề gì, cuối cùng lại thật lòng thừa nhận rằng trước mặt camera thì quả thực có “một chút vấn đề”. Tôi cũng đoán bố đã nghĩ rằng liệu có ai khác—người ngoài—sẽ xem đoạn video này hay không. Còn các thành viên trong gia đình chắc cũng đã cẩn trọng với nhau trước mặt camera. Có lẽ đó là một hiệu quả quá tốt mà nó đã mang lại cho chúng tôi. Ở Nhật Bản, khi đến đền thờ Thần đạo để cầu xin điều gì, họ nói rằng nhất định phải dâng ngũ cốc, hoặc dâng tiền. Nếu không làm vậy thì nguyện ước sẽ không thành. Theo một ý nghĩa nào đó, có lẽ trong nhà tôi, camera đã đóng vai trò giống như vậy. Nhờ có nó, không chừng chúng tôi đã có thể nói ra rất nhiều điều. Vì vậy tôi nghĩ rằng camera cũng là một chất xúc tác, một phương tiện trung gian giúp chúng tôi đi đến đối thoại.

​