'Người lạ' của François Ozon: Kế thừa nguyên tác hay lật đổ đầy mê hoặc?

Mở đầu bằng câu văn nổi tiếng “Hôm nay mẹ tôi chết. Hay có lẽ là hôm qua.”, tiểu thuyết của Albert Camus 「Người lạ」 nay được chuyển thể thành phim dưới tay đạo diễn François Ozon. 「Người lạ」 là tác phẩm tiêu biểu của Camus, cô đọng tư tưởng trung tâm về “chủ nghĩa phi lý” và vẫn giữ sức sống mạnh mẽ trong lịch sử văn chương. Tác phẩm bất tử này đã được hồi sinh nhờ can đảm của đạo diễn Pháp François Ozon, người vốn từng đưa dục vọng, sự đảo lộn các chuẩn mực gia đình và các vấn đề sinh tử vào những thể loại như phim tâm lý giật gân, hài đen và lãng mạn. Tác phẩm 「Người lạ」 của Camus từng được bậc thầy người Ý Luchino Visconti chuyển thể lên màn ảnh lần đầu năm 1967, nhưng bản phim đó bị đánh giá là “bản chuyển thể quá trung thành” và thất bại về mặt phê bình, nên kể từ đó chuyện chuyển thể gần như bị coi là điều cấm kỵ. Phiên bản 〈Người lạ〉 của François Ozon phá vỡ điều cấm kỵ ấy và chấp nhận đối đầu trực diện với di sản của nguyên tác. Bộ phim của ông khôi phục trực diện bối cảnh chính trị - lịch sử của Algeria, phần từng bị gạt khỏi nguyên tác. Về hướng đi của bản chuyển thể, đạo diễn nói rằng ông có cảm giác “mình đang tiếp nối những câu chuyện mà Camus chỉ để lại manh mối và không phát triển thêm”. Vậy bộ phim 〈Người lạ〉 đã kế thừa và thêm thắt gì so với nguyên tác của Camus?

Tái hiện chủ nghĩa phi lý

Phiên bản của François Ozon, 〈Người lạ〉, khắc họa nguyên vẹn thế giới cảm giác của ánh nắng và sức nóng — thứ áp bức ý thức của Meursault — lên màn ảnh. Ozon không dùng lời tường thuật dày đặc để giải thích nội tâm Meursault (do Benjamin Voisin thủ vai). Thay vào đó, ông khai thác bối cảnh tiết chế để phô bày cảm giác khoảng cách xúc cảm và cô lập giữa nhân vật với thế giới. Cách làm này giữ được cảm giác lạnh lùng từ giọng văn khô khan của nguyên tác. Đồng thời, thủ pháp hình ảnh đen trắng nhấn mạnh tương phản sáng tối trong không gian, biến độ sáng của mặt trời và bãi biển thành những xung đột tương phản. Ánh nắng không còn là thứ ấm áp của thiên nhiên mà trở thành lực hủy hoại làm mờ tầm nhìn và phơi bày sự vật một cách thái quá. Bãi biển nơi ánh nắng rọi xuống dồn dập trên màn ảnh không phải khu nghỉ dưỡng dễ chịu mà là không gian đè nặng lên ý chí và thân xác con người. 〈Người lạ〉 của Ozon thành công khi dịch cảm giác “phi lý” của Camus thành áp lực nhiệt độ mà Meursault phải chịu, chuyển hoá khái niệm trừu tượng thành trải nghiệm cảm giác sống động.

Giống nguyên tác, phim được chia làm hai phần xoay quanh vụ nổ súng của Meursault nhằm vào một người Ả Rập. Phần một cho thấy Meursault tiếp tục sinh hoạt như thường sau cái chết của mẹ. Những cảnh anh bơi và dục vọng đối với người tình Marie (Rebecca Marder đóng) có thể được hiểu như biểu đạt ý muốn tiếp xúc lặp đi lặp lại với một thế giới vô tình, không trao cho cuộc sống ý nghĩa. Ở phần một, anh nhiều lúc cảm thấy hoà hợp với những người quanh mình, với thiên nhiên và thế giới. Ngược lại, phần hai mô tả quá trình xét xử và đời sống trong tù, vốn khiến Meursault bị tách khỏi thế giới. Sự tương phản này đặt phần một trong vị thế phản biện đối với quá trình xét xử ở phần hai, nơi đang cố gắng ghép nối việc ra đi khó hiểu của một cá nhân vào một ý nghĩa xã hội. Người ta ghép thái độ lạnh lùng của Meursault tại đám tang mẹ với vụ giết người thành một câu chuyện thống nhất để phán xét tội trạng của anh. Ở đây, tòa án không còn là nơi đi tìm sự thật mà giống một sân khấu, nơi thẩm phán, luật sư bào chữa, công tố viên, nhân chứng và bồi thẩm đoàn thực hiện các vai trò đã được định sẵn. Hơn nữa, phiên tòa chuyển thành một vở kịch đạo đức khi nó định nghĩa con người phải là như thế nào. Và trong toàn bộ tiến trình này, người Ả Rập bị sát hại hoàn toàn bị gạt ra ngoài lề.

“Tôi đã giết một người Ả Rập”

Kể từ phát súng trên bãi biển Algeria năm 1942, nạn nhân của vụ nổ súng lâu nay vẫn chỉ là một “người Ả Rập” vô danh trong cuốn tiểu thuyết của Camus. Nhà văn Algeria Kamel Daoud đã lần đầu đặt tên cho nạn nhân đó là “Musa” trong cuốn tiểu thuyết của ông, 「Meursault, contre-enquête」. Tác phẩm của Daoud lật ngược 「Người lạ」 bằng góc nhìn của người em trai của nạn nhân người Algeria — đưa câu chuyện về lịch sử Algeria và ký ức của người Ả Rập, vốn bị đẩy ra ngoài lề trong tiểu thuyết của Camus, trở lại trung tâm của tường thuật và mổ xẻ vấn đề thực dân và áp bức bản sắc dưới thời Pháp chiếm đóng. Phiên bản 「Người lạ」 của Ozon tiếp nối tinh thần đó. Đạo diễn mở phim bằng một đoạn tư liệu cho thấy Algeria thuộc địa được trình bày như không gian “được phát triển” bởi Pháp — một góc nhìn điển hình của chủ nghĩa thực dân biện minh cho cai trị như công cuộc khai hóa, hiện đại hóa. Khi đặt đoạn tư liệu ấy ở phần mở đầu, Ozon dựng nên một khung lịch sử chi phối cách khán giả tiếp nhận toàn bộ phần truyện phía sau. Trước khi thấy đời sống cá nhân của Meursault, nhân vật luôn bị ám bởi cảm thức phi lý, khán giả được nhìn thấy hoàn cảnh thuộc địa của Algeria, và từ đó theo dõi hành trình của Meursault với thái độ phê phán hơn.

“Tôi đã giết một người Ả Rập.” Ngay sau đoạn tư liệu mở đầu, trong cảnh Meursault ở ngày đầu tiên trong tù, anh trả lời người hỏi tội danh bằng câu nói này — một câu thoại không có trong nguyên tác nhưng được thêm vào phim. Câu “Tôi đã giết một người Ả Rập” đảo ngược câu bất hủ “Hôm nay mẹ tôi chết” của 「Người lạ」 và đồng thời đảo thứ tự cái chết, vốn là cấu trúc nâng đỡ toàn bộ tiểu thuyết. Trong nguyên tác, cái chết của mẹ Meursault được đặt lên trước — trở thành cơ chế đè nén vô thức xuyên suốt cuốn tiểu thuyết, che lấp cả cái chết thứ hai của người Ả Rập và đẩy nạn nhân vụ giết người ra ngoài quá trình xét xử và thế giới trong truyện. Ozon trong phim cho khán giả biết về cái chết của người Ả Rập sớm hơn, để không chỉ quy việc giết người của Meursault về tính phi lý trong tồn tại cá nhân mà đặt nó vào cấu trúc quyền lực của xã hội thuộc địa, nơi người Pháp nhìn người Ả Rập theo cách bất bình đẳng. Kết quả là mạch kể của phim không dừng lại ở nội tâm Meursault hay ý thức phi lý của anh; phim đưa tính khác biệt của người Ả Rập lên tiền cảnh và tháo dỡ điểm nhìn lấy phương Tây làm trung tâm. Cuối cùng, phim khắc tên người Ả Rập từng bị xoá mất lên bia mộ trên màn ảnh. Một người thân nữ của nạn nhân, Jemila, đứng trước bia mộ, và trên bia khắc bằng tiếng Ả Rập tên ‘Musa Hamdani’.