Nhà phê bình Kim Na-hee về “Kẻ ám sát (những kẻ)”: “Bằng ngòi bút, thân thể và âm nhạc” ①

※ Bài viết này có tiết lộ diễn biến phần sau và phần kết của bộ phim.

​

Trong 〈Kẻ ám sát (những kẻ)〉 của Heo Jin-ho, sáu phát súng vang lên. Điều bộ phim truy đuổi đến tận cùng không phải là những viên đạn, mà là câu hỏi còn lại sau khi tiếng súng đi qua. Ai đã nổ súng? Có bao nhiêu phát đạn được bắn ra? Vì sao bằng chứng biến mất? Quan trọng hơn, vì sao có những câu hỏi không được phép đặt ra?

​

Ngày 15-8-1974. Tại Nhà hát Quốc gia, nơi diễn ra lễ kỷ niệm Ngày Giải phóng, viên đạn nhằm vào tổng thống đã cướp đi mạng sống của đệ nhất phu nhân, còn thủ phạm nhanh chóng bị bắt. Chính phủ lập tức đưa ra lời giải thích. Có thủ phạm, có động cơ, vụ án được khép lại. Mọi thứ đơn giản đến kinh ngạc. Nhưng khi những sự thật đơn giản ấy bắt đầu lệch khỏi nhau, bộ phim nghi ngờ chính sự đơn giản đó.

​

Cũng trong ngày hôm ấy, tuyến tàu điện ngầm số 1 được khai trương tại Seoul. Khi tiếng súng vang lên và máu đổ ở một phía, thì ở phía bên kia, chuyến tàu đầu tiên - biểu tượng của công cuộc hiện đại hóa - bắt đầu vận hành. Bộ phim không bỏ qua sự trùng hợp này. Tuyến tàu điện ngầm được đưa vào Hàn Quốc từ Nhật Bản với mức giá gấp đôi, còn Tập đoàn Viễn Đông, doanh nghiệp góp phần vào việc khai trương tuyến tàu, đã phình to nhờ những khoản lợi nhuận chảy ra từ hợp tác kinh tế Hàn - Nhật. Em trai út của chủ tịch tập đoàn ấy trở thành nhà báo theo đuổi sự thật của vụ án. Sự mỉa mai của 〈Kẻ ám sát (những kẻ)〉 bắt đầu từ đây.

​

Mục tiêu của 〈Kẻ ám sát (những kẻ)〉 không phải là phủ thêm một giả thuyết âm mưu lên một sự kiện lịch sử. Thay vì vội kết luận ai là kẻ đứng sau, bộ phim đặt ra một câu hỏi căn bản hơn: Khi chính phủ tuyên bố đã khép lại lời giải thích cho một vụ việc, người nghi ngờ lời giải thích đó còn lại điều gì?

​

Trong phim có những tiếng súng không được giải thích và viên đạn mãi không được tìm thấy. Ký ức của nhân chứng không trùng khớp với thông báo điều tra, những bằng chứng lẽ ra phải tồn tại biến mất, còn một sự khẳng định khó hiểu lan đi quá nhanh. Những người từng tạm thời khai sự thật đến một lúc lại phủ nhận tất cả và nói: “Tôi không nhớ.” Từ thời điểm đó, hành động quan trọng nhất trong bộ phim này trở thành đặt câu hỏi.

​

Bộ phim không buộc người xem phải phán xét liệu người đặt câu hỏi có nắm câu trả lời đúng hay không. Phim khẳng định rằng một khi có lý do để nghi ngờ hợp lý, người ta phải có quyền đặt câu hỏi. Đây là lý do không thể chỉ đọc bộ phim như một lập trường chính trị. Điều 〈Kẻ ám sát (những kẻ)〉 bảo vệ không phải là một câu trả lời cụ thể, mà là chính vị trí của người đặt câu hỏi. Ở vị trí ấy có ba con người, mỗi người mang theo một điều khác nhau và phải trả một cái giá khác nhau.

​

Kim Jae-hwan, trưởng ban xã hội của nhật báo Dongseong do Park Hae-il thủ vai, là trung tâm đạo đức của bộ phim. Anh không phải một người hùng trẻ tuổi. Anh đã qua cái tuổi sống trong men nhiệt huyết mà không biết mình có thể mất gì trong đời. Ngay từ đầu, bộ phim cho thấy anh hiểu rõ hiểm nguy đến mức nào. Vì viết bài khiến chính quyền không hài lòng, anh bị áp giải cùng các đồng nghiệp trên một xe tải quân sự. Anh bị đế giày lính đá, rồi bị ném từ chiếc xe đang chạy xuống một sườn đất. Khi anh trở về phòng họp trong bộ dạng lấm lem bùn đất, một quan chức Cục Tình báo Trung ương Hàn Quốc đã chờ sẵn. Người này dùng bút đỏ gạch chéo tiêu đề và ép anh thay các từ ngữ bằng cách diễn đạt tích cực.

​

Có những bạo lực không chỉ giáng xuống thân thể. Chính quyền độc tài không dừng ở việc ném các nhà báo xuống sườn dốc, mà còn len vào từng câu chữ, từng dòng ngầm để lựa chọn từ ngữ. Họ quyết định không phải điều gì là sự thật, mà cách diễn đạt nào được phép sử dụng, rồi ra lệnh chỉ được viết trong khuôn khổ ấy. Tước đoạt ngôn ngữ chính là như vậy. Jae-hwan không khuất phục với tư cách một nhà báo. Lòng can đảm của người biết quá rõ hiểm nguy mà vẫn bước trở lại cùng một nơi nặng nề hơn lòng can đảm của người không biết sợ là gì.

​

Trong suốt bộ phim, đời tư của Jae-hwan hầu như không được hé lộ. Anh thường mặc những chiếc sơ mi kẻ sọc hơi nhàu, còn trong ngăn kéo là quần tất và đồ lót chất đầy. Thay đôi tất dính bùn bằng đôi mới, anh lại tiếp tục công việc đưa tin. Chúng ta không bao giờ biết anh có một mái nhà như thế nào, hay ai đang chờ anh. Có lẽ anh không có gia đình. Nơi anh tồn tại chỉ là chiếc bàn của ban xã hội, giấy, máy đánh chữ và bút, hiện trường tác nghiệp, cùng những lúc đôi khi ngồi với đồng nghiệp. Sự tiết chế này không làm nhân vật trở nên nghèo nàn. Giống như hiệu ứng out-focus làm mờ phần nền đời tư, nó khiến phẩm chất của Jae-hwan với tư cách một nhà báo hiện lên rõ nét. Vì chỉ còn lại cái tôi công chúng, với anh, “sự thật quan trọng hơn lòng yêu nước”. Khi sự thật ấy bị xúc phạm, ta cũng hiểu vì sao anh phản ứng dữ dội như một người bị phủ nhận cả cuộc đời.

​

​

Nếu ghép độ tuổi được phỏng đoán ở ngưỡng 40 của Jae-hwan với thời đại anh sống, có thể anh sinh ra ở Triều Tiên thuộc địa và đi học vào thời tiếng Nhật được gọi là “quốc ngữ”. Anh thuộc thế hệ đã nhiều lần chứng kiến tên nước và quốc ngữ thay đổi qua thời kỳ giải phóng, chính quyền quân sự Mỹ và Chiến tranh Triều Tiên, để rồi sự thật của ngày hôm qua trở thành lời dối trá của hôm nay. Người như vậy trở thành phóng viên của một tờ báo tiếng Hàn, sàng lọc và ghi chép sự thật, rồi đến tuổi trung niên lại cố bảo vệ quyền được ghi chép ấy. Có lẽ cây bút đỏ của Cục Tình báo Trung ương Hàn Quốc không hoàn toàn xa lạ với anh. Anh đã từng đi qua một thời đại trong đó quyền lực thay đổi toàn bộ ngôn ngữ của một con người.

​

Mỗi khi anh đến gần sự thật, quyền lực lại sỉ nhục và đe dọa anh. Họ cuộn tờ báo như một lưỡi dao rồi đâm vào cằm và bụng anh, đe dọa sa thải và đóng cửa tòa soạn, cuối cùng đổ cả bao cát lên máy đánh chữ để phá hỏng công cụ ghi chép. Jae-hwan đáp lại bằng cách cầm bút lên. Chấm mực vào đúng ngòi bút nhọn đã đâm vào bao cát, anh viết từng chữ, gửi hơi thở vào tờ giấy trắng để hoàn thành “Tuyên ngôn thực hành báo chí tự do”.

​

Cảnh đọc bản tuyên ngôn tiếp theo là điểm sáng của bộ phim. Cây bút từng là công cụ đe dọa nay trở lại làm công cụ ghi chép. Bị tước mất máy đánh chữ, Jae-hwan quay về với phương thức cũ kỹ và chậm chạp hơn. Mỗi lần viết một nét, anh lại phải chấm mực, nhưng từ đầu ngón tay anh, chữ và câu vẫn không ngừng tuôn ra. Quyền lực chỉ phá hỏng vật chất của cỗ máy, chứ không thể phá hủy ý chí viết của con người. Những câu chữ được viết như thể đang đối đầu với trang giấy bắt đầu từ âm vực thấp nhất, rồi trở thành tiếng nói vang xa nhất trong bộ phim. Qua giọng nói đầy quyết liệt ấy, nội tâm chân thành cuối cùng cũng cất lời, chứ không phải một bài hùng biện anh hùng. Dù vẫn vương sự do dự và sợ hãi, giọng đọc lay động lòng người như những nốt nhạc chuyển qua cường độ và cao độ.

​

Thanh tra Cheol-gu thuộc Sở Cảnh sát Jungbu, do Yoo Hae-jin thủ vai, đứng ở một vị trí khác với Jae-hwan. Nếu cuộc đời Jae-hwan quy tụ vào bản sắc nhà báo, thì trong cuộc đời Cheol-gu chật kín công việc, gia đình và sinh kế. Chỉ thị của cấp trên, vợ, con gái, con trai, cùng người đàn em trong sở cảnh sát thuê căn phòng phía trước nhà và người vợ đang mang thai của anh ta - bộ phim phơi bày không che giấu ngôi nhà và con ngõ của Cheol-gu. Từng là một thanh tra tận tụy đến mức được nhận bằng khen, anh bị đe dọa gia đình vì đã lần theo dấu vết vụ án đến cùng, rồi cuối cùng bị cách chức và phải gánh tội thay. Vợ anh lập tức kéo xe bán Yakult ra mưu sinh. Cái giá của việc đòi hỏi sự thật không chỉ dừng trên thân thể một người. Với người có cuộc sống và gia đình, cái giá ấy lan sang cả gia đình. Ngay cả sau khi không còn chào cờ, Cheol-gu vẫn không dừng lại. Vào ngày diễn ra phiên tòa xét xử Mun Tae-gwang, anh mặc bộ cảnh phục rồi rời nhà. Đó là bộ đồng phục mà người vợ dù cằn nhằn “như vậy có đúng không?” vẫn kiên nhẫn là phẳng cho anh. Nhà nước đã tước đi nghề nghiệp của anh, nhưng anh vẫn hỏi Mun Tae-gwang về sự thật đến cùng. Anh gào lên yêu cầu người đàn ông gốc Hàn sống tại Nhật, người chưa bao giờ học tiếng Hàn đến nơi đến chốn, hãy nói sự thật bằng tiếng Nhật - ngôn ngữ có thể chạm đến anh ta gần nhất.

Ở đây, bộ phim một lần nữa đặt câu hỏi: Sự thật có chỉ thuộc về những người làm nghề truy đuổi nó hay không? Ngay cả sau khi bị tước mất nghề nghiệp, Cheol-gu vẫn tiếp tục hỏi đến cùng những điều mà với tư cách một thanh tra điều tra sự thật, anh lẽ ra phải hỏi.

​

Và còn có Han Yeong-il, phóng viên mới vào nghề do Lee Min-ho thủ vai. Sinh năm 1948 hoặc 1949, anh ở độ tuổi giữa đến cuối 20. Người ta gọi anh là “con ông cháu cha”, nhưng anh đáp lại rằng mình đã thi tuyển vào ngành báo chí và bước vào bằng cánh cửa chính. Là con út của một gia đình tài phiệt nhưng trở thành nhà báo theo lựa chọn của chính mình, anh luôn ung dung, đôi mắt sáng lên bởi sự táo bạo và nhiệt huyết.

​

Buổi sáng Ngày Giải phóng, trước Nhà hát Quốc gia. Một nữ sinh trung học nhặt chiếc vé bị đánh rơi rồi đưa cho Yeong-il, đồng thời nài nỉ anh viết cả bài về dàn hợp xướng. Anh chụp ảnh cho cô và hứa sẽ viết bài. Chiếc máy ảnh bút Olympus đeo trước cổ có vẻ không phải thiết bị của tòa soạn mà là đồ dùng cá nhân. Một chiếc máy ảnh nhỏ, nhẹ và dễ sử dụng. Sự nhẹ nhàng ấy giống với dáng bước của Yeong-il.

​

​

Bộ phim có hai cây bút. Một cây bút để Jae-hwan viết bản tuyên ngôn, và chiếc PEN của Yeong-il, thứ ghi lại đến cùng hiện trường vụ ám sát hỗn loạn. Nữ sinh từng cười rạng rỡ trong bức ảnh hôm ấy ngã xuống vì viên đạn đi chệch và cuối cùng qua đời. Tại Bệnh viện Đại học Quốc gia Seoul, nơi tất cả mọi người chỉ chăm chú vào tin tức về đệ nhất phu nhân, Yeong-il vẫn xác nhận tình trạng sống chết của cô bé đến cùng.

​

Trong thời đại Duy Tân khắc nghiệt, mỗi khi việc tác nghiệp bị ngăn cản, chính xuất thân của Yeong-il mở ra cánh cửa. Phòng thu âm của Đài truyền hình Dongseong mở cửa trước một chai rượu whisky anh mang đến, còn công tố viên phụ trách điều tra dừng lại với vẻ hồ hởi khi nghe tên người anh cả. Hồ sơ xuất nhập cảnh của nhân vật bị nghi là đồng phạm, nhiều hộ chiếu vốn hiếm khi được cấp, thậm chí nhân viên chi nhánh chờ sẵn ở Tokyo - tất cả đều là những việc có thể thực hiện vì anh là con út của Tập đoàn Viễn Đông. Quyền yêu cầu sự thật thuộc về tất cả mọi người, nhưng như lời người anh cả, trong một “đất nước nghèo rách rưới”, con đường chạm tới sự thật không mở ra với cùng một bề rộng cho tất cả. Trong khi Jae-hwan và Cheol-gu sớm vấp phải các mối đe dọa, Yeong-il tương đối nhẹ nhàng vượt qua chướng ngại. Nguồn vốn nâng đỡ sự nhẹ nhàng ấy lại chảy ra từ chính chế độ nơi vụ án anh muốn đào sâu đang tồn tại.

​

​

※ Bài phê bình 〈Kẻ ám sát (những kẻ)〉 sẽ tiếp tục trong phần 2.