[Phỏng vấn] Đạo diễn Lee Chang-dong của 'Tình yêu khả dĩ'②: “Luôn có một ranh giới lựa chọn giữa lúc cần chĩa máy quay vào và lúc cần quay máy đi”

※ Cuộc phỏng vấn đạo diễn Lee Chang-dong về 〈Tình yêu khả dĩ〉 tiếp nối phần 1.

Tôi nghĩ hẳn ông cũng đã dành nhiều tâm sức để chọn bốn diễn viên Sol Kyung-gu, Jeon Do-yeon, Cho Yeo-jeong và Jo In-sung. Có câu chuyện hậu trường nào về quá trình tuyển diễn viên không?

Sol Kyung-gu và Jeon Do-yeon đã được xác định ngay từ đầu. Từ khi tôi lần đầu định kể câu chuyện này cách đây 10 năm. Tất nhiên tôi tin tưởng hai người họ, nhưng trên hết, điều quan trọng nhất khi ấy là khắc họa nguyên vẹn cuộc sống của đôi vợ chồng công nhân bị sa thải. Vì vậy, tôi không thể hài lòng chỉ với việc họ “diễn giỏi”. Đó không thể là tiêu chí. Câu chuyện của họ, cuộc sống của họ phải tạo được cảm giác chân thực. Đến mức trông như phim tài liệu. Tôi nghĩ những người có thể làm được điều đó chính là Sol Kyung-gu và Jeon Do-yeon, hai người tôi tin tưởng nhất. Rồi dự án đổ bể, sau đó tôi đã thử đủ mọi phiên bản khác. Nhưng khi ấy vẫn là hai người họ. Tôi cứ có vẻ sắp làm rồi dự án lại đổ bể, rồi tôi từ bỏ, nên hai người họ cũng rất thất vọng. (Cười) Đến năm 2022, tôi nghĩ hãy chia tay câu chuyện này thôi, mình không làm nổi, và làm phim ngắn 〈Nhịp tim〉. Dĩ nhiên tôi làm phim đó vì nhận được đề nghị từ WHO (Tổ chức Y tế Thế giới) quay một phim ngắn về trầm cảm, nhưng câu chuyện về công nhân bị sa thải là do tôi lựa chọn. Rồi đến năm 2024, khi tôi đang cân nhắc một dự án khác, biên kịch Oh Jung-mi nói: “Hãy đưa câu chuyện về một cặp vợ chồng đạo diễn phim tài liệu vào và thử làm xem”, và tôi nghĩ: “À, mình có thể làm được”. Trước đó tôi đã bỏ cuộc vì không tìm được lời giải, không có sự chắc chắn cho nỗi trăn trở: làm sao mình có thể kể một cách trung thực về cuộc sống của những công nhân bị sa thải. Khi đưa đạo diễn phim tài liệu vào làm nhân vật, tôi nghĩ mình có thể đồng thời nói về đạo đức, sự trung thực, khả năng trung thực đến đâu và thái độ của người muốn truyền tải câu chuyện ấy. Và Sol Kyung-gu cùng Jeon Do-yeon, vốn cũng đã từ bỏ hy vọng, lúc này mới tham gia trở lại.

Bản thân Ye-ji là một người phụ nữ sống rất nỗ lực. Rồi vì một cơ duyên nào đó cô ấy kết hôn với người chồng giàu có, nhưng dù muốn hay không thì bản thân mối quan hệ ấy cũng không thể tránh khỏi sự mất cân bằng. Khi đó, chính mối quan hệ trở nên mang tính bạo lực. Dù vậy, cô ấy vẫn gắng hết sức để làm bộ phim tài liệu độc lập của mình, để làm điều gì đó, để có tiếng nói riêng. Đó là sự tận tâm và thái độ muốn gìn giữ những gì thuộc về mình. Nhưng đồng thời, vì cầm máy quay nên cô ấy cũng có những ham muốn không thể không bị cuốn theo. Bản thân máy quay có thuộc tính riêng. Đó là một nhân vật buộc phải liên tục giằng co, xung đột với thuộc tính chạy theo những gì kịch tính hơn, đau đớn hơn, và tôi nghĩ Cho Yeo-jeong sẽ thể hiện tốt điều ấy. Tôi không biết rõ cô ấy (ngoài đời), nhưng ấn tượng của tôi về nữ diễn viên này là một người tận tâm, tươi sáng, nỗ lực hết mình, đồng thời cũng có tham vọng riêng bên trong và có thể làm tốt những điều ấy. Sang-woo là thế lực vô hình chi phối chính cuộc sống của vợ chồng Ho-seok và Mi-ok. Bởi anh ấy là người vận hành dòng vốn tạo ra việc sa thải công nhân hàng loạt. Nhưng anh ấy lại là ngôi sao trong mắt mọi người. (Cười) Cao ráo, đẹp trai, giỏi thể thao, còn có cả vóc dáng và năng lực thể chất ấy nữa, nên chỉ có thể là Jo In-sung.

Khi xem Sang-woo, tôi nhớ đến Ben (Steven Yeun) trong tác phẩm trước của ông, 〈Thiêu đốt〉. Tôi nghĩ nếu Ben lớn tuổi hơn, có lẽ anh ta sẽ trở thành người như Sang-woo. Bản thân ông có nhận thấy chút tương đồng với 〈Thiêu đốt〉 không?

Tôi cũng nghĩ có thể như vậy. Nhưng dù nhìn có vẻ thế, Ben và Sang-woo vẫn khác nhau. Khác ở chỗ, chính việc không thể biết Ben là ai đã tạo nên nhân vật ấy. Thậm chí anh ta là kẻ giết người hàng loạt hay chỉ là một người giàu có tốt bụng, thân thiện ở Gangnam, thực ra cũng không rõ. Vấn đề nằm ở chỗ không rõ ấy. Jong-su (Yoo Ah-in) nổi giận với Ben không phải vì cậu ấy chắc chắn Ben là kẻ giết người hàng loạt, mà vì không biết anh ta là ai. Bản thân nhân vật Ben mang trong mình sự bí ẩn của thế giới này. Nhưng Sang-woo thì khác. Sang-woo là một nhân vật sống động và vốn là người tốt. Không phải chỉ giả vờ tốt mà thực sự tốt. Tôi không biết thế nào là tốt, nhưng anh ấy đối xử thân thiện với mọi người, dịu dàng, giỏi pha trò và làm gì cũng giỏi. Thậm chí thổi clarinet cũng giỏi. (Mọi người cùng cười) Và anh ấy cũng có ý thức riêng. Chẳng hạn, như bộ phim gợi ý, ta có thể nghĩ ông nội Sang-woo từng là cảnh sát thời Nhật chiếm đóng. Nguồn vốn Sang-woo thừa hưởng từ gia đình, nguồn tư bản bản địa ấy, có lẽ bắt nguồn từ thời đó. Nhưng Sang-woo cố không dính dáng đến nguồn vốn được thừa kế. Anh ấy nói mình đang vận hành nguồn vốn khác, tức là cũng tự nhìn nhận lại bản thân theo cách riêng. Chuyện chiếc còi cũng có thể không phải là khoe khoang mà là nói với thái độ phê phán. Và anh ấy đã kết hôn với một người phụ nữ như Ye-ji, bất chấp sự phản đối của gia đình. Rồi anh ấy nói mình từng muốn sống ở Mỹ, mở một võ đường taekwondo. Anh ấy đã quyết tâm kết hôn dù có phải cắt đứt quan hệ với gia đình, và thực sự làm điều đó. Khi đến biệt thự nghỉ dưỡng, anh ấy cũng lắng nghe tiếng chim với tâm hồn trong trẻo như một đứa trẻ. Nghĩa là vốn dĩ anh ấy là người ngây thơ đến mức sau này, khi lau bùn trên đầu gối cho người khác, ta cũng không biết đó là hành động tán tỉnh hay thái độ hồn nhiên như trẻ nhỏ. Dĩ nhiên anh ấy không thể trong trắng như tờ giấy, vì những gì cần biết thì đều biết cả. Nhưng anh ấy là người nỗ lực sống như vậy. Những câu hỏi như “Giàu đến thế thì chẳng phải bản thân sự tồn tại ấy đã có vấn đề sao? Vận hành những nguồn vốn như vậy, quản lý quỹ như vậy chẳng phải là có vấn đề sao?” là vấn đề của thời đại chúng ta. Đó là vấn đề của thế giới này, và dù Sang-woo đang làm những công việc ấy, bản thân Sang-woo vẫn khác Ben về căn bản. Xét về kết quả thì có lẽ giống nhau. Bởi vì những gì Sang-ho vận hành tuân theo logic của dòng vốn chạy theo lợi nhuận, nên dù anh ấy không trực tiếp làm thì việc tái cơ cấu vẫn có thể xảy ra, đại loại vậy.

Tại Liên hoan phim quốc tế Venice, đạo diễn Đỗ Kỳ Phong từng đánh giá 〈Tình yêu khả dĩ〉 là “tác phẩm chín muồi nhất trong số các tác phẩm của đạo diễn Lee Chang-dong”. Đây là phim dài thứ bảy của ông. Tác phẩm lần này có ý nghĩa thế nào với ông?

Tôi không biết có phải tác phẩm chín muồi không. Chỉ là tác phẩm làm lúc đã già thôi. (Cười) Làm phim khi có tuổi, tôi cũng cảm thấy mình đã thay đổi phần nào. Muốn kể chuyện, muốn đặt câu hỏi cho khán giả, muốn có sự giao tiếp mang tính bản chất với khán giả thông qua điện ảnh, những điều ấy không thay đổi. Nhưng có lẽ thái độ làm phim, hay có thể gọi như vậy, đã thay đổi đôi chút. Đặc biệt là mối quan hệ với diễn viên: tôi đã làm việc với Sol Kyung-gu từ hơn 20 năm trước (〈Ốc đảo〉, năm 2002), còn với Jeon Do-yeon là 19 năm trước (〈Ánh dương bí mật〉, năm 2007). Khi ấy rất vất vả. Họ vất vả, tôi cũng vất vả. Bởi lúc đó tôi cũng không có sự thư thái. Tôi luôn mang tâm thế phải làm đến cùng, không để tuột mất điều gì, còn họ cũng trẻ và quyết liệt đấu tranh với chính mình. Vì thế quá trình ấy hẳn rất khó khăn. Nhưng lần này gặp lại và cùng làm việc, dĩ nhiên trong suốt 20 năm qua, chúng tôi đã thường xuyên gặp gỡ và trở nên thân thiết, không chỉ với tư cách đạo diễn và diễn viên. Vì vậy, có lẽ khi gặp lại, chúng tôi cũng không còn sự đấu tranh như trước nữa. (Mọi người cùng cười) Có thể gọi là sự công nhận lẫn nhau. Hai người họ làm việc với tôi cũng không còn vất vả như ngày xưa, họ hiểu tôi rất rõ và tôi cũng hiểu họ rất rõ, nên mọi thứ đã khác đi đôi chút. Đây hẳn là thay đổi căn bản. Có thể nói tôi đã thay đổi ở điểm đó.

Có cảnh Mi-ok đi theo Ho-seok rồi chạm mặt Ye-ji. Ông từng nói Ye-ji là nhân vật phản chiếu bản thân mình. Ông muốn truyền tải điều gì qua cảnh ấy?

Dù sống với một người đàn ông giàu có đến vậy, Ye-ji vẫn cố kể câu chuyện của mình với tư cách đạo diễn phim tài liệu. Và trong quá trình đó, hẳn cô ấy cũng suy nghĩ hết mức có thể về những điều như đạo đức của máy quay. Nhưng đồng thời, máy quay có thuộc tính riêng. Nó đuổi theo những gì mãnh liệt hơn. Nếu là người đang đau khổ thì sẽ đuổi theo nỗi đau lớn hơn, thậm chí có thể đi đến tình huống đối tượng được quay mất mạng. Dù nói rằng yêu thương và cố gắng yêu thương, máy quay vẫn không thể tránh khỏi việc chạy theo những điều ấy, và tôi nghĩ đó là ham muốn không thể tránh khỏi. Có thể đó là tính cách của nhân vật Ye-ji, nhưng cũng là ham muốn mà tất cả mọi người, kể cả tôi, đều có. Liệu Ye-ji có cầm máy quay đi theo vì biết Ho-seok sẽ gào thét như vậy ở khe núi lúc rạng sáng không? Có thể thấy anh ấy ra ngoài lúc rạng sáng nên cô ấy tò mò đi theo. Nhưng khi máy quay đuổi theo những điều ấy, theo đến đâu và phải quay máy đi ở đâu lại là vấn đề lựa chọn vô cùng quan trọng. Không chỉ đạo diễn phim tài liệu như Ye-ji, ngay cả người làm phim truyện như tôi cũng luôn có một ranh giới lựa chọn giữa lúc cần chĩa máy quay vào và lúc cần quay máy đi. Một ranh giới vô hình. Đây là điều luôn xảy ra trên trường quay. Phim của chúng tôi không phải phim tài liệu, nhưng khi Ho-seok gào thét trong phim, chúng tôi cũng có thể quay cận cảnh anh ấy. Tuy nhiên, giữa việc ghi hình Ho-seok ở cự ly gần như vậy và việc chỉ ghi lại từ góc nhìn của Mi-ok đang quan sát từ xa, có một lựa chọn về đạo đức. Không xét đến chuyện cách nào hiệu quả hơn cho bộ phim. Với tư cách đạo diễn phim tài liệu, Ye-ji có sự thôi thúc không thể tránh khỏi là đi theo thuộc tính của máy quay. Dĩ nhiên cũng có ham muốn của chính Ye-ji nữa.

Cảnh đó cũng được dùng làm áp phích. Có phải ông là người quyết định không?

Việc chọn cảnh ấy làm áp phích là quyết định được tôi và đội ngũ tiếp thị cùng thống nhất. Trước hết, tôi nghĩ đó là cảnh then chốt trong bộ phim này. Trước cả việc nghĩ nó sẽ hiệu quả với tư cách áp phích, cảnh ấy liên quan đến một vấn đề quan trọng mà bộ phim muốn truyền tải: chúng ta nhìn nỗi đau của người khác như thế nào. Vì vậy tôi cho rằng nó mang tính then chốt. Không nhất thiết phải là câu chuyện của Ho-seok và Mi-ok, dù là chuyện công nhân bị sa thải hay bất cứ điều gì, cũng không nhất thiết phải ở xã hội Hàn Quốc, trong xã hội chúng ta, nỗi đau của người khác vẫn không ngừng hiện ra. Đó có thể là vấn đề người tị nạn, vấn đề các nhóm thiểu số, nạn nhân chiến tranh hay vấn đề Gaza. Nhưng nhìn nỗi đau của người khác như thế nào là một vấn đề quan trọng. Tôi nghĩ đó là cảnh cho thấy điều ấy một cách quyết định. Có người có thể thấy cảnh ấy tàn nhẫn, cũng có người tiếp nhận chính nó như một vấn đề đạo đức, có nhiều cách nhìn khác nhau.

※ Cuộc phỏng vấn đạo diễn Lee Chang-dong về 〈Tình yêu khả dĩ〉 sẽ tiếp tục ở phần 3.