[Hộp nhạc của Chu A-young] Âm nhạc của “Chiikawa: Bí Mật Đảo Người Cá”: cất tiếng hát về bi kịch từ hai phía đối lập

Trong 〈Chiikawa: Bí Mật Đảo Người Cá〉 (sau đây gọi là 〈phim Chiikawa〉), âm nhạc không ngừng chảy theo câu chuyện: từ tiếng hát mê hoặc của Siren, màn rap mang giọng hát độc đáo của Usagi đến ca khúc quen thuộc với người Nhật “Hôm nay, xin tạm biệt” (Kyou no hi wa sayounara). Mỗi giai điệu đều có sức gây nghiện kỳ lạ, khó rời khỏi tâm trí khán giả sau khi họ bước ra khỏi rạp. Thực tế, album nhạc phim 〈phim Chiikawa〉 đã đứng đầu bảng xếp hạng album tổng hợp của Billboard Japan vào tháng 8 năm nay. Đây là lần đầu tiên sau bảy năm một album nhạc phim giành vị trí dẫn đầu, kể từ nhạc phim 〈Đứa con của thời tiết〉 của Shinkai Makoto do RADWIMPS thực hiện. Ở Hàn Quốc, các bản nhạc này cũng được tạo thành và lan truyền dưới dạng meme, chiếm lĩnh mạng xã hội. Âm nhạc chinh phục khán giả ấy được các nhân vật khác nhau biến tấu, lặp lại trong nhiều cảnh phim. Chính sự lặp lại và biến tấu đó cất giữ bí mật của đảo người cá, nơi khoác lên mình bầu không khí lễ hội huyền ảo.

Ca khúc chủ đề “Bài ca của đảo” (The Island Song) xuất hiện nhiều lần qua những bản thể hiện và biến tấu của các nhân vật khác nhau, trong đó có cư dân bản địa trên đảo, Siren và Shimajiro. Tác giả nguyên tác Nagano đã đề nghị hai giám đốc âm nhạc Tokumaru Shugo và Kamimizutaru Chikara chọn một ca khúc chủ đề cho hòn đảo, rồi để những bản phối của nó vang lên phù hợp với các tình huống khác nhau trong phim. Theo đề nghị ấy, “Bài ca của đảo” trở thành một leitmotif: cùng một giai điệu nhưng mang những ý nghĩa khác nhau tùy theo cảnh phim và nhân vật.

Trước hết, “Bài ca của đảo” vang lên lần đầu khi nhóm sinh vật nhỏ bé dễ thương đặt chân tới đảo người cá, mang theo hy vọng nhận khoản thưởng săn bắt khổng lồ gấp 100 lần. Âm nhạc phủ lên hòn đảo ảo ảnh của một lễ hội, nhấn mạnh vai trò quan trọng của nó trong nghi lễ. Bài hát do các thành viên trên đảo cất lên còn giúp củng cố sự gắn kết cộng đồng. Tiếng hát vang vọng của họ biểu trưng cho sự sung túc và bình yên của một cộng đồng hoàn hảo. Nhưng khi Siren hát, ý nghĩa của ca khúc đổi khác. Trong bản của Siren, nốt cách âm bậc ba tạo nên hòa âm bị lược đi khỏi phần vốn phải có ba người cá cùng hòa giọng; sự thiếu vắng ấy được phơi bày qua một khúc hát không trọn vẹn. Nó lật mở mặt trái của cộng đồng tưởng như hoàn hảo, biến nỗi đau mất mát thành cơn giận dữ. Đồng thời, âm nhạc từng thể hiện sự đoàn kết cộng đồng nay chuyển thành tiếng nói về mối đe dọa từ một sinh thể bị cộng đồng ấy gạt ra ngoài và coi là kẻ khác. Vì thế, “Bài ca của đảo” vừa là khúc hát cộng đồng khẳng định căn tính của những người gắn với hòn đảo, vừa là dấu vết bạo lực mà cộng đồng muốn che giấu.

Usagi dùng màn rap với giọng hát đặc trưng của mình để đối đầu tiếng hát của Siren đang đe dọa bạn bè. Màn rap ấy tạm thời vô hiệu hóa khúc hát mạnh mẽ có thể làm rung chuyển cả đảo người cá. Vì sao rap của Usagi làm được điều đó? Hip-hop vốn được sử dụng như ngôn ngữ của văn hóa phản kháng, chống lại trật tự và quyền uy sẵn có. Trong thể loại này, giọng hát, nhịp điệu và tính ngẫu hứng của cá nhân quan trọng hơn giai điệu hay hòa âm định sẵn; tiếng nói cá nhân được đặt trước sự hòa giọng tập thể. Khi hip-hop, thứ âm nhạc đối kháng về mặt văn hóa với những quy tắc cố định của cộng đồng, được thể hiện qua nhịp điệu và điệu nhảy ngẫu hứng của Usagi, một nhân vật khó đoán, những quy tắc được Siren tính toán sẵn bắt đầu lung lay. Chẳng mấy chốc, cả những người cá vốn hát bè cho Siren cũng quên mất vai trò của mình, hòa tiếng đệm theo màn rap của Usagi. Nếu tiếng hát của Siren thống trị không gian bằng giai điệu và hòa âm, màn rap của Usagi nhấn mạnh khía cạnh phi nghi lễ của âm nhạc, làm chao đảo một thế giới bị kiểm soát cùng những quy tắc của nó. Dẫu vậy, màn rap phản kháng ấy không thể xóa bỏ hoàn toàn khúc hát hòa âm tuyệt đẹp của Siren. Tuy nhiên, nó cho thấy một thứ âm nhạc mang nhịp điệu khác cũng có thể đẹp, qua đó mở ra khả năng về một cách sống khác.

Sự bình yên bị niêm phong, chôn vùi sự thật

Văn hóa cộng đồng và mặt trái của nó, hiện lên rõ nét qua âm nhạc của 〈phim Chiikawa〉, là cách bộ phim nhìn bằng con mắt phê phán vào “đạo đức của bối cảnh” chi phối xã hội Nhật Bản và mã văn hóa đặc trưng mang tên “bầu không khí”. “Trong xã hội Nhật Bản, sự ngầm hiểu rằng người không nắm bắt được bầu không khí sẽ bị xem nhẹ và gạt ra ngoài bằng tiếng lóng ‘KY’, nghĩa là ‘không biết đọc bầu không khí’, phổ biến cả trong thế giới người lớn lẫn trẻ em.” (Tham khảo Park Gyu-tae, 「Phân tích tinh thần Nhật Bản」, Ihaksa, 2018, tr. 85.) Mã văn hóa Nhật Bản ấy dẫn tới lựa chọn của Chiikawa: rốt cuộc không tiết lộ thủ phạm đã giết người cá, bạn của Siren. Dù biết sự thật, Chiikawa vẫn tránh công bố và truy cứu trách nhiệm. Lựa chọn ấy giúp hòn đảo có lại vẻ bình yên bên ngoài, nhưng đó gần như là thứ bình yên bị niêm phong, vĩnh viễn chôn vùi sự thật. “Theo đạo đức của bối cảnh, trách nhiệm đối với một sai lầm nào đó được xem là thuộc về tất cả thành viên, hơn là một cá nhân. Ở đó, việc duy trì trạng thái cân bằng của bối cảnh hiện hữu được coi trọng hơn hết.” (Tham khảo cùng cuốn sách.) Lựa chọn của Chiikawa là sản phẩm của tinh thần tập thể biết “đọc bầu không khí” trong khuôn khổ đạo đức ấy: ưu tiên sự hòa hợp của tập thể hơn việc làm sáng tỏ sự thật.

Lúc này, cư dân đảo vừa tìm lại sự bình yên cùng nhóm sinh vật nhỏ bé dễ thương cất lên “Hôm nay, xin tạm biệt” (Kyou no hi wa sayounara). Trong phim, ca khúc xuất hiện lần đầu qua tiếng hát của Hachiware, nhân vật coi trọng tình bạn. Nó trở lại trong cảnh Hachiware, Chiikawa và Usagi ngồi trước đống lửa, hứa hẹn tình bạn vĩnh cửu, trở thành biểu tượng cho tình bạn trong sáng của họ. Rồi ca khúc lại vang lên khi Chiikawa đắn đo và đưa ra lựa chọn, để rồi đánh mất ý nghĩa ban đầu. Vốn là bài hát về tình bạn và cuộc hội ngộ dựa trên lòng tin, nó nay còn phơi bày nghịch lý trong lựa chọn duy trì các mối quan hệ, tức duy trì bối cảnh, của Chiikawa. Lời hát “Hãy ưu tiên niềm vui khi tin tưởng lẫn nhau” vang lên trong cảnh ấy nghe như một lời lẽ đầy mỉa mai nhằm biện minh cho việc Chiikawa che giấu sự thật để giữ gìn sự hòa hợp và những mối quan hệ trong cộng đồng. Tại đây, sự trong sáng của Hachiware biến thành cái ngây thơ của người không biết mặt trái và sự thật của cộng đồng; còn Chiikawa trở thành kẻ đã đánh mất sự trong sáng từng khiến cậu cùng Hachiware thề nguyền tình bạn mãi mãi. Chất trữ tình của “Hôm nay, xin tạm biệt” càng làm khoảng cách giữa hai nhân vật hiện lên bi kịch hơn. Nếu với Hachiware, ca khúc mang ý nghĩa về tình bạn vĩnh cửu và hy vọng gặp lại, thì với Chiikawa, nó là sức nặng của sự thật mà cậu phải một mình gánh chịu.